Analiza możliwości rekultywacji i zagospodarowania terenów pogórniczych
w KWB "Turów" S.A.
Rekultywacja i zagospodarowanie wielkoprzestrzennych wyrobisk
po eksploatacji węgla brunatnego jest przedmiotem analizy wykonanej na przykładzie
KWB "Turów" S.A. Na podstawie doświadczeń krajowych i
zagranicznych wykazano, że jest to przedsięwzięcie porównywalne pod względem
czasu wykonania, a także kosztów, z budową analogicznych kopalń. Zwrócono
uwagę na konieczność wnikliwego i z dużym wyprzedzeniem czasowym, ustalania
sposobu wykorzystania wyrobiska poeksploatacyjnego. Wykazano na przykładzie
Kopalni "Turów", że uwzględnienie w projekcie zagospodarowania złoża,
szczególnie w planie rozwoju zwałowania wewnętrznego, przyszłej funkcji
wyrobiska poeksploatacyjnego ułatwia osiągnięcie zamierzonego celu. Podkreślono
także znaczenie przygranicznej lokalizacji wyrobiska poeksploatacyjnego Kopalni
"Turów", dla wyboru sposobu jego zagospodarowania.
Wstęp
Wynikiem odkrywkowej eksploatacji złóż węgla brunatnego są
znaczne zmiany w środowisku, a przede wszystkim przekształcenia terenu.
Po zakończeniu eksploatacji pozostają wielkoprzestrzenne
wyrobiska, zwałowiska nadkładu, rozbudowana i różnorodna infrastruktura
przemysłowa kopalni oraz w mniejszym lub większym stopniu zdegradowane tereny
przemysłowe zajęte pod działalność górniczą.
Obowiązkiem przedsiębiorcy górniczego po zakończeniu
eksploatacji złoża jest zlikwidowanie ujemnych skutków tej działalności
poprzez przywrócenie poprzedniego stanu środowiska lub nadanie terenom
rekultywowanym nowych wartości użytkowych, jeśli przywrócenie poprzedniego
stanu jest niemożliwe lub nieopłacalne.
W odkrywkowych kopalniach węgla brunatnego, szczególnie
tych dużych i głębokich, najtrudniejszym i najkosztowniejszym przedsięwzięciem
jest zrekultywowanie i zagospodarowanie wyrobiska poeksploatacyjnego.
Tezę powyższą potwierdzają dotychczasowe doświadczenia
zarówno krajowego górnictwa węgla brunatnego (chociaż dotyczą one wyrobisk
o mniejszych rozmiarach), jak i górnictwa zagranicznego, szczególnie
niemieckiego, które w ostatnich latach likwiduje kilkadziesiąt kopalń.
W niezbyt odległym okresie czasu (lata 2040-2045) zakończą
eksploatację dwie bardzo duże kopalnie węgla brunatnego: "Turów"
i "Bełchatów", których wyrobiska poeksploatacyjne przewiduje się
wykorzystać na zbiorniki wodne. Również wyrobiska poeksploatacyjne budowanej
obecnie odkrywki Szczerców przewiduje się zagospodarować jako zbiornik wodny.
Złożoność problematyki zagospodarowania tak dużych
wyrobisk oraz brak doświadczeń powodują konieczność starannego rozpoznania
i przygotowania tego przedsięwzięcia.
W Kopalni "Turów" w związku z przejściem po
2005 roku na zwałowanie wewnętrzne nadkładu podjęto prace badawcze i
projektowe dotyczące tego procesu, dodatkowo uwzględniono potrzeby
zagospodarowania w przyszłości wyrobiska i terenów przyległych.
Obok problemów technicznych związanych z kształtowaniem
przestrzeni i napełniania wodą przyszłego zbiornika zwrócono też uwagę na
wpływ przygranicznego położenia tego akwenu na jego funkcje
rekreacyjno-sportowe.
Wykorzystanie wyrobisk poeksploatacyjnych w górnictwie węgla brunatnego w
świetle doświadczeń krajowych i zagranicznych
Na sposób wykorzystania wyrobisk poeksploatacyjnych wpływają
różnorakie czynniki, których znaczenie uległo zmianie w czasie. Do głównych
czynników determinujących wybór sposobu zagospodarowania wyrobiska
poeksploatacyjnego należy zaliczyć przede wszystkim jego wymiary.
W polskim górnictwie węgla brunatnego w okresie powojennym
wyrobiska charakteryzowały się niewielkimi rozmiarami (powierzchnia do
kilkuset hektarów, głębokość do kilkudziesięciu metrów).
Najczęściej zagospodarowywano je po bardzo pobieżnym
przygotowaniu na zbiorniki wodne bez określania funkcji, jakie powinny te
zbiorniki wypełniać [1].
W okresie późniejszym, kiedy wyrobiska były znacznie większe,
a przede wszystkim głębsze, dominującym kierunkiem wykorzystania wyrobisk był
kierunek wodny. w niektórych przypadkach lokowano w nich odpady elektrowniane (Gosławice,
Pątnów w Zagłębiu Konińskim) [5, 6].
Dla czynnych obecnie kopalń, w tym tych największych
przewiduje się także kierunek wodny zagospodarowania wyrobisk
poeksploatacyjnych, bez konkretyzacji funkcji tych zbiorników.
Dominację kierunku wodnego obserwuje się również w
zagranicznych kopalniach węgla brunatnego (Czechy, Niemcy, USA) [1, 3, 7].
Oczywiście, sposób wykonania tych przedsięwzięć obecnie
różni się znacznie od zrealizowanych w poprzednich okresach nie tylko ze względu
na rozmiary wyrobisk, ale i inne uwarunkowania formalno-prawne oraz
ekonomiczno-społeczne. Przede wszystkim obowiązujące przepisy prawa bardziej
rygorystyczne niż w poprzednich okresach regulują obowiązki przedsiębiorcy w
przypadku likwidacji zakładu górniczego (art. 80 do 82a P.g i g.1)). Podkreślić
należy, że najtrudniejszym, najdłużej trwającym i najkosztowniejszym
zadaniem w likwidacji zakładu górniczego jest likwidacja i zagospodarowanie
wyrobiska poeksploatacyjnego.
Zagospodarowanie dużych wyrobisk poeksploatacyjnych jest
przedsięwzięciem długotrwałym i bardzo kosztownym. Na podstawie doświadczeń
zagranicznych potwierdzonych częściowo w polskich kopalniach (w tym Kopalni
Siarki Machów) [5] czas oraz koszty likwidacji kopalni dochodzić mogą do
poziomu czasu i kosztów budowy analogicznej kopalni.
W przypadku dużych wyrobisk po eksploatacji węgla
brunatnego czasochłonność ich zagospodarowania w kierunku wodnym jest jeszcze
większa, ze względu na długotrwałe wypełnianie zbiornika wodą w sposób
naturalny, nawet gdy wspomaga się to wypełnianie wodą z cieków
powierzchniowych [4].
Mimo dużych trudności realizacyjnych, a także nie zawsze
udokumentowanej w sposób rzetelny przydatności projektowanego zbiornika
wodnego, tj. określenia jego funkcji, ten sposób zagospodarowania wyrobisk
poeksploatacyjnych jest często bezkrytycznie akceptowany przez społeczności
lokalne i organy samorządu terytorialnego.
Niechętnie widzi się inne (poza wodnym) sposoby
wykorzystania wyrobisk poeksploatacyjnych np. na składowiska odpadów przemysłowych
czy komunalnych. Wyjątek stanowią odpady ze spalania węgla brunatnego i
odsiarczania spalin z elektrowni związanych dostawami paliwa z kopalnią. Te
inne, mniej atrakcyjne sposoby zagospodarowania wyrobisk są nie tylko
konieczne, ale także uzasadnione.
Możliwości zagospodarowania wyrobiska poeksploatacyjnego KWB "Turów"
na zbiornik wodny
Wyrobiska odkrywkowe tak rozległe jak te, które pozostanie
po zakończeniu eksploatacji złoża "Turów" są najczęściej
zagospodarowywane przez wypełnienie:
- masami ziemnymi z innych odkrywek w celu rolnej lub leśnej
rekultywacji ukształtowanej w ten sposób powierzchni terenu (niekiedy
wypełnienie przestrzeni wyrobiska uzupełnia się przez wykorzystanie
produktów spalania węgla z elektrowni bezpośrednio związanych z
kopalnią),
- wodą w celu utworzenia zbiornika wodnego (rekultywacja
wodna).
W przypadku Kopalni "Turów", niemożliwe będzie
prawdopodobnie zastosowanie pierwszego z wymienionych sposobów, bowiem w pobliżu
nie prowadzi się i nie planuje uruchamiania nowych kopalń.
Nie można natomiast wykluczyć innych możliwości pośredniego
wykorzystania wyrobiska przez docelową jego rekultywację.
Nasuwa się np. możliwość urządzenia składowiska
nietoksycznych odpadów objętościowych z Polski, Niemiec i Czech, przy
dysponowaniu dużą ilością miejscowych iłów o dobrych właściwościach
izolacyjnych do uszczelnienia składowiska (rys. 1).
Rys. 1. Usytuowanie Zagłębia Turoszowskiego. (kliknij na obrazek,
aby powiększyć)
Innym sposobem mogłoby być wykorzystanie dla celów
energetycznych - jako zbiornika elektrowni szczytowo-pompowej. Są to jednak
niepoprzedzone dokładniejszymi badaniami sugestie.
Zatem, na obecnym etapie rozpoznania problemu najbardziej
realnym sposobem zagospodarowania wyrobiska poeksploatacyjnego Kopalni
"Turów" wydaje się budowa zbiornika wodnego.
Wyrobisko poeksploatacyjne, mimo wypełnienia go zdejmowanym
na bieżąco nadkładem i produktami spalania węgla osiągnie w końcowej fazie
pojemność około 1.610 mln m3 oraz głębokość ok. 205 m.
Do określenia wstępnych założeń napełniania zbiornika
poeksploatacyjnego Kopalni "Turów" posłużono się doświadczeniami
projektowymi oraz ustaleniami dotyczącymi napełniania wodą zbiornika po
kopalni Berzdorf (Niemcy). Zbiornik ten znajduje się w odległości 20 km od
odkrywki kopalni "Turów" i charakteryzuje się (oprócz różnic
wielkości) bardzo podobną budową geologiczną otaczającego górotworu, porównywalnymi
warunkami hydrogeologicznymi oraz bardzo zbliżonymi warunkami hydrologicznymi.
Od początku 2003 roku napełniany jest wodami z Nysy Łużyckiej i jej dopływów.
Projektuje się napełnić go w okresie 4-5 lat. Taki czas napełniania
zbiornika Berzdorf spowodowany jest przede wszystkim dążeniem do maksymalnego
skrócenia procesu napełniania ze względu na:
- miejscowe warunki geotechniczne i hydrogeologiczne,
- zapewnienie odpowiedniej jakości wody w zbiorniku,
- potrzebę poboru wód z Nysy Łużyckiej od 2005 roku
do zalewania nieczynnych wyrobisk w Zagłębiu Dolno-Łużyckim (Niemcy).
Praktyczne doświadczenia z likwidacji i rekultywacji dawnej
kopalni Berzdorf, szczególnie dotyczące zalewania wodą zbiornika
poeksploatacyjnego i skutków tego przedsięwzięcia dla środowiska, będą
istotne przy projektowaniu szczegółowych rozwiązań dla przyszłego
zagospodarowania wyrobiska poeksploatacyjnego Kopalni "Turów".
Przewiduje się, że rozpoczęcie wypełniania wodą
zbiornika po Kopalni "Turów" może nastąpić ok. 2055 roku, po
wykonaniu niezbędnego zakresu prac ziemnych, obejmujących dno zbiornika i
dolne części jego zboczy. Prace ziemne na wyższych poziomach zboczy można będzie
prowadzić w trakcie napełniania zbiornika, z odpowiednim wyprzedzeniem do
podnoszącego się lustra wody.
Analizowano następujące warianty poboru średniej ilości wód
z otaczających cieków:
- wariant i - zachowawczy, z zakładanym dopływem
wody 1,0 m3/s - wyłącznie z dostępnej zewnętrznej zlewni
powierzchniowej - czas napełniania ok. 40 lat,
- wariant II - najbardziej prawdopodobny, oparty na
założeniach poboru wody analogicznych do napełnienia zbiornika Berzdorf,
tj. ok. 2,0 m3/s z okolicznych cieków - czas napełniania ok. 20
lat,
- wariant III - optymistyczny, z zakładanym
poborem wody 4,0 m3/s z wszystkich okolicznych cieków - czas napełniania
ok. 11 lat.
Dla wariantu II przyjęto ponadto następujące założenia:
- Do napełniania zbiornika zostaną skierowane wody z:
- rzeki Nysy Łużyckiej,
- rzeki Miedzianki,
- potoku Ślad - dopływu Miedzianki.
- Nie uwzględnia się dopływu wód podziemnych z górotworu.
Zakłada się, że dopływ ten będzie równoważony migracją wód ze
zbiornika do otaczającego górotworu.
- Pobór z Nysy Łużyckiej będzie się odbywał przy
przepływach w rzece powyżej SSQ, tj. powyżej ok. 9 m3/s. Warunek ten będzie
spełniony statystycznie przez ok. 150 dni w roku.
- Pobór z Miedzianki będzie się odbywał przy przepływach
w rzece powyżej SSQ, tj. powyżej ok. 0,8 m3/s. Warunek ten będzie spełniony
statystycznie przez ok. 150 dni w roku.
W dotychczasowych pracach nie precyzuje się dokładnie
funkcji przyszłego zbiornika, wymieniając jedynie te, które można by w
dalszych pracach uwzględnić, a mianowicie:
- retencjonowanie i sedymentacja zawiesin naturalnych wód
powodziowych, magazynowanie wody na potrzeby gospodarcze,
- rekreacji i sportów wodnych,
- gospodarki rybackiej.
Ponieważ wypełnianie tak dużego wyrobiska
poeksploatacyjnego w miejscowych warunkach hydrogeologicznych i hydrologicznych
jest trudne do wykonania w krótkim czasie, a dodatkowo wymagać będzie
uzgodnień międzynarodowych z Niemcami i Czechami niezbędne jest podjecie działań,
jeszcze w czasie funkcjonowania kopalni zmierzających do zmniejszenia pojemności
końcowej wyrobiska, a nawet poszukiwania innych niż wodny sposobów jego
wykorzystania.
KWB "Turów" przygotowując się do
zintensyfikowania zwałowania wewnętrznego przewidziała w projekcie
zagospodarowania złoża nagromadzenie na trzech najwyższych piętrach zwałowiska
(w rejonach przylegających do wyrobiska końcowego) około 420 mln m3 nadkładu,
który następnie będzie przemieszczany do wyrobiska w celu jego wypłycenia do
rzędnej +120 m n.p.m. Dzięki temu przyszły zbiornik wodny będzie posiadał
powierzchnię około 17 km2 lustra wody (na rzędnej +225 m n.p.m., głębokość
około 105 m, a pojemność około 1.220 mln m3). Otoczony będzie
zrekultywowanym w kierunku leśnym zwałowiskiem wewnętrznym o powierzchni 28
km2.
Wymagania formalne i techniczne przygotowania wyrobiska poeksploatacyjnego
do przyszłego zagospodarowania wodnego z uwzględnieniem aspektów
przygranicznego położenia kopalni
Sposób wykorzystania wyrobiska poeksploatacyjnego nie jest
jeszcze usankcjonowany odpowiednimi decyzjami. Obowiązująca obecnie decyzja
Burmistrza Miasta i Gminy Bogatynia nr BG. W. 7013/4/1179/93 z dnia 19 marca
1993 roku ustala jedynie leśny kierunek rekultywacji i zagospodarowania dla
powierzchni zwałowiska wewnętrznego Kopalni "Turów".
W projekcie zagospodarowania złoża węgla brunatnego
"Turów" (decyzja Gosm 1/1266/97 z dnia 19 maja 1997 roku) oraz w
dodatku nr 1 i nr 2 do tego projektu sygnalizuje się kilka sposobów
wykorzystania wyrobiska poeksploatacyjnego, wśród których za najbardziej
realny wydaje się wodny kierunek rekultywacji (rys. 2).
Rys. 2. Wstępna koncepcja zagospodarowania wyrobiska
poeksploatacyjnego
oraz zwałowisk KWB "Turów" (wg [12]). (kliknij na obrazek, aby
powiększyć)
Wykorzystanie wyrobiska poeksploatacyjnego na zbiornik wodny
zostało uwzględnione w’ koncepcji zwałowania wewnętrznego nadkładu w
przyjętym przez organ koncesyjny w 2003 r. dodatku nr 2 do PZZ. w świetle
rozwiązań zawartych w tym dodatku wyrobisko poeksploatacyjne charakteryzować
się będzie parametrami przedstawionymi w tabeli 1.
Tabela 1. Charakterystyka wyrobiska poeksploatacyjnego KWB "Turów".
| Wyszczególnienie |
Jednostka |
Wielkość |
Pojemność do rzędnej
+225 m n.p.m. |
m3 |
1.610 mln |
Powierzchnia do rzędnej
+225 m n.p.m. |
km2 |
19 |
Głębokość do rzędnej
+225 m n.p.m. |
m |
200 |
| Zbocza: |
| zachodnie (zwału wewnętrznego) |
m |
|
| wysokość maksymalna |
|
270 |
| nachylenie generalne |
|
1 : 10 |
| południowe (w caliźnie) |
m |
|
| wysokość maksymalna |
|
230 |
| nachylenie generalne |
|
1:4,5 |
| wschodnie (w caliźnie) |
m |
|
| wysokość maksymalna |
|
205 |
| nachylenie generalne |
|
1:3,5 |
| północne (w caliźnie) |
m |
|
| wysokość maksymalna |
|
230 |
| nachylenie generalne |
|
1:7,8 |
Wyrobisko poeksploatacyjne w kształcie i wymiarach
prezentowanych w tabeli 1 nie odpowiada wymogom zbiornika wodnego. Przede
wszystkim konieczne będzie wyprofilowanie (złagodzenie nachyleń) zboczy oraz
zmniejszenie głębokości poprzez wypłycenie.
W zależności od uściślonej funkcji zbiornika niezbędne będą
dalsze zmiany geometrii wyrobiska (nieregularność linii brzegowej, budowa
wysp, półwyspów itp.).
W dodatku nr 2 do PZZ przewiduje się uformować w zachodnim
obszarze odkrywki dodatkowo trzy piętra zwałowiska wewnętrznego o pojemności
około 420 mln m3 nadkładu.
Po zakończeniu eksploatacji nadkład z tej części zwałowiska
wewnętrznego wykorzystywany byłby w ilości 290 mln m3 do wypłycenia
wyrobiska (do głębokości ok. 80 m), a 130 mln m3 do podparcia i złagodzenia
zboczy wyrobiska.
Zauważyć należy, szczególnie ważnym a jednocześnie
trudnym w warunkach Kopalni "Turów" będzie dostosowanie południowego
i wschodniego zbocza wyrobiska do wymogów zbiornika wodnego (rys.2).
Ze względu na bezpośrednie położenie krawędzi wyrobiska
poeksploatacyjnego: od południa (granica z Czechami - około 250 m), od
wschodu (miejscowość Opolno Zdrój około 150 m) jedyną możliwością złagodzenia
tych zboczy jest ich podparcie i wyprofilowanie masami nadkładu ze zwałowiska
wewnętrznego.
Mimo odległego jeszcze terminu zakończenia eksploatacji w
KWB "Turów" (lata 2040 - ok. 2045) już obecnie wskazane jest
przygotowywanie się do tych działań, bowiem poprzez wcześniejsze uwzględnienie
w projektowaniu i procesie eksploatacji złoża wraz ze zwałowaniem wewnętrznym
parametrów przyszłego zbiornika można ułatwić późniejsze prace
likwidacyjne i rekultywacyjne.
W szczególności konieczne będzie uściślenie i
usankcjonowanie stosowną decyzją sposobu wykorzystania wyrobiska
poeksploatacyjnego. w pracach projektowych rozwoju eksploatacji węgla
brunatnego wraz ze zwałowaniem wewnętrznym nadkładu trzeba będzie uwzględnić
wymogi i potrzeby przyszłych funkcji obiektów i terenów poeksploatacyjnych.
Założenia przyszłej rekultywacji i zagospodarowania wyrobiska
poeksploatacyjnego
Wyrobisko poeksploatacyjne KWB "Turów" będzie
po zakończeniu eksploatacji obiektem najtrudniejszym i najbardziej kosztownym
do zagospodarowania w dotychczasowej i dającej się przewidzieć praktyce.
Pozostałe obiekty (zwałowisko zewnętrzne, zwałowisko wewnętrzne,
obiekty infrastruktury i tereny poprzemysłowe) mogą być sukcesywnie
rekultywowane i zagospodarowywane.
Od strony formalno-prawnej przedsięwzięcia te są już
uregulowane - decyzja Burmistrza Miasta i Gminy Bogatynia (nr BG.W.
7013/4/1179/93 z dnia 19 marca 1993 r.) ustalająca leśny kierunek rekultywacji
i zagospodarowania powierzchni zwałowiska wewnętrznego Kopalni "Turów"
- oraz decyzja Burmistrza Miasta i Gminy Bogatynia (nr BG.W. 7013/4/
3129/93 z dnia 29 lipca 1993 r.) zobowiązująca KWB "Turów" do
zrekultywowania corocznie w latach 1994-2000 po 70 ha gruntów zdewastowanych w
wyniku działalności przemysłowej, a w latach 2001-2006 po 80 ha rocznie, aż
do całkowitego zrekultywowania zwałowiska zewnętrznego.
Uregulowania wymaga natomiast kierunek rekultywacji i
zagospodarowania wyrobiska poeksploatacyjnego.
Potwierdzenie stosowną decyzją wodnego kierunku
rekultywacji wyrobiska poeksploatacyjnego wymagać będzie podjęcia wielu prac
studialnych i projektowych i co najważniejsze uwzględnienie wymogów i potrzeb
przyszłych prac likwidacyjno-rekultywacyjnych już na obecnym etapie
eksploatacji złoża.
Do najważniejszych i pilnych do rozwiązania problemów
zaliczyć należy:
- ustalenie i jeśli potwierdzi się decyzją wodny
kierunek rekultywacji, to również uściślenie funkcji zbiornika
wodnego,
- określenie kształtu i wymiarów wyrobiska końcowego,
udokumentowanie stanu środowiska w rejonie objętym działalnością górniczą,
ze szczególnym uwzględnieniem rejonu przyszłego zbiornika,
- określenie na podstawie warunków geotechnicznych,
hydrologicznych i hydrogeologicznych kształtu i wymiarów wyrobiska końcowego
przygotowanego na potrzeby zagospodarowania wodnego,
- ustalenie bilansu mas ziemnych i sposobu realizacji
przedsięwzięcia przygotowującego zbiornik wodny, opracowanie sposobów
zabezpieczeń geotechnicznych wyrobiska (profilowanie skarp, przypory, zagęszczanie,
umocnienia) z uwzględnieniem czasu napełnienia zbiornika wodą,
- określenie bilansu zasobów wodnych oraz sposobu i
czasu napełniania zbiornika,
- prognozowanie jakości wód w zbiorniku oraz
opracowanie sposobów zabezpieczających przed niekorzystnymi zmianami,
- określenie skutków wykonania zbiornika dla otoczenia,
a zwłaszcza dla poziomu wód wgłębnych oraz ewentualnych deformacji
terenu,
- opracowanie założeń funkcjonowania obiektu rekreacji
wodnej w powiązaniu z pozostałymi obiektami zrekultywowanego kompleksu
pogórniczego i po przeprowadzeniu studiów w zakresie zainteresowania
tymi obiektami ludności rejonów przygranicznych trzech państw, wstępne
oszacowanie kosztów przedsięwzięcia i skonfrontowanie z prognozowanym
funduszem likwidacji zakładu górniczego.
Na podstawie literatury oraz obserwacji i doświadczeń z
przebiegu realizacji przedsięwzięć rekultywacyjnych w niemieckich kopalniach
węgla brunatnego potwierdzonych w znacznej mierze polskimi doświadczeniami z
zagospodarowania wyrobiska poeksploatacyjnego Kopalni Siarki Machów i odkrywki
węgla brunatnego "Pątnów" należy podkreślić złożoność i
trudności tych przedsięwzięć, które porównywalne są z projektowaniem i
budową analogicznych nowych kopalń. Dlatego też, bardzo istotną kwestią
jest przygotowanie tych prac z dużym wyprzedzeniem czasowym i sukcesywne ich
rozwiązywanie2). Pozostawienie bowiem całości działań związanych z
zagospodarowaniem wyrobiska poeksploatacyjnego na okres po zakończeniu
eksploatacji może utrudnić i znacząco podrożyć koszty tego przedsięwzięcia.
Podsumowanie i wnioski
Zagospodarowanie wyrobiska poeksploatacyjnego KWB "Turów"
S.A. będzie przedsięwzięciem nie mającym precedensu ze względu na rozmiary
nie tylko w górnictwie polskim, ale także światowym.
Podjęcie wymienionych problemów jest konieczne i ważne nie
tylko dla Kopalni "Turów", ale także dla dwu dalszych
wielkoprzestrzennych odkrywek, tj. Bełchatów i Szczerców, które w zbliżonym
czasie zakończą eksploatację.
prof. dr hab. inż. Ryszard Uberman
Akademia Górniczo-Hutnicza w Krakowie
mgr inż. Tadeusz Kaczarewski
Kopalnia Węgla Brunatnego “Turów" S.A.
Informacje zawarte w tym artykule zostały zaktualizowane wg
stanu dokumentów źródłowych na dzień 1.01.2005 r.
Literatura
- Buddecke D.: "Reclamation of a Texas lignite mine".
Mat. II Międzynarodowego Kongresu Górnictwa Węgla Brunatnego. Oficyna
Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej. Prace Naukowe Instytutu Górnictwa nr
79, seria: Konferencje, Nr 19, Wrocław 1996 r.
- Chrzan T.: "Wpływ wydobycia węgla brunatnego na
środowisko naturalne w Łuku Mużawskim. Zeszyty Naukowe Politechniki Śląskiej.
Seria Górnictwo. Zeszyt 243. Gliwice, 1998 r.
- Hüttl Reinhard F., Gerwin W.: "Rehabilitation of
post-mining landscapes - the lignite mining district of Lower Lusatia,
Germany". Mat. konfer. nt. Kształtowanie Krajobrazu Terenów
Poksploatacyjnych w Górnictwie. AGH, Politechnika Krakowska, Polska
Akademia Nauk. Kraków, 2003 r.
- Kozłowski Z.: "Problemy zagospodarowania wyrobisk
końcowych odkrywki "Bełchatów" i "Szczerców".
Mat. III Międzynarodowego Kongresu Górnictwa Węgla Brunatnego w Bełchatowie.
Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej. Prace Naukowe Instytutu Górnictwa
nr 98, seria: Konferencje, Nr 34, Wrocław 2002 r.
- Uberman R.: "Niektóre czynniki warunkujące wybór
sposobu zagospodarowania wyrobisk poeksploatacyjnych w górnictwie węgla
brunatnego". Mat. II Międzynarodowego Kongresu Górnictwa Węgla
Brunatnego. Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej. Prace Naukowe
Instytutu Górnictwa nr 79, seria: Konferencje, Nr 19, Wrocław 1996 r.
- Uberman R.: "Możliwości i przykłady
wykorzystania odkrywkowych wyrobisk do składowania odpadów". Mat.
konfer. nt. Kompleksowe wykorzystanie surowców a ochrona środowiska.
Uczelniane Wydawnictwa Naukowo-Dydaktyczne AGH, Kraków 1998 r.
- Vrbova M.: "Lanscape creating after brown coal
opencast mining". Mat. II Międzynarodowej Kongresu Górnictwa Węgla
Brunatnego. Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej. Prace Naukowe
Instytutu Górnictwa nr 79, seria: Konferencje, Nr 19, Wrocław 1996 r.
- Kopalnia Węgla Brunatnego "Turów" S.A. - Założenia
górniczo-technologiczne eksploatacji złoża "Turów" i wewnętrznego
zwałowania nadkładu do zakończenia eksploatacji". Przedsiębiorstwo
Robót Geologiczno-Wiertniczych Sp. z o.o. Sosnowiec, 2001 r.
- "Opracowanie wytycznych dla optymalnego uformowania
zwałowiska wewnętrznego w KWB "Turów" z uwzględnieniem badań
geologiczno-inżynierskich, geotechnicznych oraz możliwości
technologicznych układów maszyn". Zadanie nr 3, Fundacja Nauka
i Tradycje Górnicze przy Wydziale Górniczym AGH w Krakowie, Kraków, 2002
r.
- Program docelowej rekultywacji i zagospodarowania
wyrobiska poeksploatacyjnego - koncepcja. Biuro Projektów Górniczo-Geologicznych
"Technokop". Wrocław, 1996 r.
- Projekt Zagospodarowania Złoża Węgla Brunatnego
"Turów" (1993 r.) oraz Dodatek nr 1 do PZZ (1997 r.) i Dodatek
nr 2 do PZZ (2003 r.).
- Rekultywacja w Kopalni Węgla Brunatnego "Turów"
S.A. Wydawnictwo KWB "Turów" S.A., 2002 r.
