Polskie górnictwo węgla brunatnego w 2004 roku

W 2004 roku kopalnie węgla brunatnego wydobyły łącznie 61,1 mln ton węgla i przekroczyły o 0,4% poziom wydobycia z ubiegłego roku. Wzrost wydobycia węgla szedł w parze ze zwiększonym zapotrzebowaniem elektrowni. w omawianym okresie elektrownie otrzymały 60,6 mln ton węgla, co stanowi 99,1% ogólnego wydobycia. Pozostałą resztę, tj. 0,5 mln ton, przeznaczono na potrzeby własne kopalń i na zaopatrzenie lokalnego rynku.

Wzrost zapotrzebowania elektrowni na węgiel brunatny ma bezpośredni związek z przyrostem produkcji energii elektrycznej w kraju i wysokim udziałem tej produkcji wytwarzanej w elektrowniach opalanych węglem brunatnym. Należy podkreślić, że górnictwo węgla brunatnego brane jako całość zrealizowało w pełni i bez zakłóceń zwiększone dostawy węgla.

W odróżnieniu od generalnie dobrej sytuacji w podsektorze elektroenergetyki na węglu brunatnym w 2004 roku wystąpiły znaczne różnice w dostawach węgla do elektrowni w poszczególnych regionach (tab. 1). Na tle wspomnianej wyżej ogólnie dobrej sytuacji szczególnie niekorzystnie przedstawia się produkcja energii elektrycznej i tym samym zdolność odbiorcza węgla brunatnego w elektrowniach regionu konińsko-adamowskiego. Jak wynika z danych zawartych w tabeli 1, elektrownie w tym regionie pracowały w 2004 r. mniejszą mocą zmniejszając zapotrzebowanie na węgiel brunatny o 1,1 mln ton w porównaniu z zużyciem ubiegłorocznym.

Tabela 1. Wydobycie i sprzedaż węgla brunatnego w latach 2003/2004.

Zmniejszone odbiory węgla pogarszają wprost wyniki ekonomiczne kopalń i ograniczają należyte wykorzystanie posiadanych zdolności wydobywczych. Dynamika wydobycia węgla w poszczególnych kopalniach w 2004 roku była zróżnicowana. Ujemną dynamikę wykazała kopalnia "Konin" (-8,6%) i kopalnia "Adamów" (-2,9%), a dodatnią kopalnie "Bełchatów" (1,9%) i "Turów" (7,2%). w przekroju całego górnictwa węgla brunatnego przyrosty wydobycia w dwóch ostatnich kopalniach zaważyły na ogólnie dodatnim wyniku (0,4%).

Analizując dostawy węgla brunatnego do elektrowni w regionach za ostatnie trzy lata 2002-2004 zauważa się spadkową tendencję w regionie konińsko-adamowskim, gdzie dwie kopalnie zaopatrują w paliwo trzy elektrownie. w tym regionie kopalnia "Adamów" w 2002 roku dostarczyła do elektrowni 4,7 mln ton węgla. w dwóch kolejnych latach, tj. 2003-2004 dostawy wyniosły odpowiednio 4,5 i 4,4 mln ton. Druga, pracująca w tym regionie, kopalnia "Konin" w 2002 r. dostarczyła współpracującym elektrowniom 10,56 mln ton węgla. w następnych dwóch latach 2003-2004 dostawy wyniosły odpowiednio 11,47 i 10,48 mln ton. w sumie elektrownie pracujące w omawianym regionie zmniejszyły swoje zapotrzebowanie w ciągu ostatnich trzech lat o 0,4 mln ton węgla.

W regionie bełchatowskim produkcja energii elektrycznej i zaopatrzenie elektrowni w węgiel są ustabilizowane i idą w parze z przyrostem energii elektrycznej w kraju. w 2002 roku kopalnia "Bełchatów" dostarczyła do elektrowni 33,9 mln ton węgla. w następnych dwóch latach 2003-2004 dostawy wyniosły odpowiednio 34,4 i 35,0 mln ton, co pokazuje, że w omawianym czasie dostawy węgla wzrosły o 1,1 mln ton.

Wyraźną dynamikę wzrostową obserwuje się w regionie turoszowskim. w 2002 roku zapotrzebowanie elektrowni na węgiel wynosiło 8,57 mln ton. Poziom ten był nienaturalnie niski i tłumaczył się prowadzoną w tym czasie modernizacją zespołów energetycznych w elektrowni, co w znacznym stopniu ograniczyło możliwości wytwórcze. w miarę uruchamiania zmodernizowanych bloków zwiększało się systematycznie zapotrzebowanie elektrowni na paliwo. Dostawy węgla w 2003 roku wzrosły o 16,2% i wynosiły już 9,96 mln ton. w kolejnym 2004 roku dostawy zwiększyły się do 10,7 mln ton przy dynamice wzrostu 7,5%. Na przestrzeni lat 2002-2004 kopalnia zapewniła wystarczającą zdolność wydobywczą i zagwarantowała bez zakłóceń przyrost dostaw węgla o 2,1 mln ton, przy dynamice wzrostu 24,8%.

Opisana wyżej sytuacja charakteryzuje górnictwo węgla brunatnego jako ważnego partnera i bazę paliwową dla elektroenergetyki. Uzyskane wyniki w poszczególnych kopalniach w pełni odpowiadały bieżącemu zapotrzebowaniu elektrowni. Jednak dla pełniejszej oceny osiągniętego wyniku mierzonego wielkością wydobytego węgla należy dodatkowo uwzględnić warunki, jakie towarzyszą eksploatacji złóż w skali całego górnictwa węgla brunatnego i w poszczególnych kopalniach.

Tabela 2 zawiera podstawowe dane produkcyjne i wskaźniki odnoszące się do górnictwa węgla brunatnego jako całości. Wydobycie i transport węgla do elektrowni w określonym czasie i przy zapewnieniu oczekiwanych parametrów jakościowych paliwa są uzależnione od wykonania wielu pracochłonnych procesów przygotowawczych i wyprzedzających. Do nich w szczególności należy zbieranie nadkładu pokrywającego pokład węgla. W 2004 roku zebrano łącznie prawie 281 mln m³ nadkładu, co w stosunku do wydobytego w tym czasie węgla oznacza, że na każdą tonę węgla przypadało średnio 4,5 m³ nadkładu. Wskaźnik nadkładu do węgla uzyskany w 2004 r. jest korzystniejszy w porównaniu z rokiem poprzednim. Poprawę uzyskano dzięki mniejszej ilości zbieranego nadkładu przy równocześnie zwiększonym wydobyciu węgla.

Tabela 2. Podstawowe dane produkcyjne górnictwa węgla brunatnego w latach 2002-2004.¹⁾

1) Tabelę uzupełniono o dane z roku 1991.

Drugim z kolei czynnikiem warunkującym eksploatacje jest odwodnienie złoża. w omawianym okresie 2004 wypompowano z odkrywek 475,6 mln m³ wody. Przeliczając ilość wypompowanej wody na wydobycie węgla otrzymano wskaźnik informujący, że na każdą tonę węgla przypadało średnio 7,8 m³ wody. Wskaźnik ten jest, podobnie jak przy robotach nadkładowych, korzystniejszy w porównaniu z osiągniętym wynikiem w roku poprzednim.

Trzecim czynnikiem mającym istotny wpływ na koszt wydobycia węgla jest zużycie energii elektrycznej. Wymienione uprzednio procesy górnicze takie jak urabianie węgla, zbieranie nadkładu, transport urobku i odwodnienie złoża są w wysokim stopniu zmechanizowane, a więc energochłonne. Dobrą zatem miarą efektywności procesu wydobywczego jest syntetyczny miernik zużycia energii elektrycznej odniesiony do ilości wydobytego węgla oraz do ilości urobionej masy całkowitej (węgiel i nadkład). w 2004 r. kopalnie zużyły mniej energii elektrycznej niż w roku poprzednim. Istotną przyczyną mniejszego zużycia energii jest mniejsza ilość zebranego nadkładu. Podobnie mniejsza ilość wypompowanej w 2004 r. wody korzystnie wpłynęła na zużycie energii elektrycznej.

Oba bezsprzecznie korzystne zjawiska, jak mniejsza ilość zebranego nadkładu i wypompowanej wody, porównane z ogólnym zużyciem energii elektrycznej wskazują jednak, że w 2004 roku energochłonność tych procesów była o 2,2% większa niż w 2003 r.

Kolejnym pozytywnym zjawiskiem jest postępująca racjonalizacja zatrudnienia. Stan zatrudnionych w kopalniach liczony jako średnioroczny zmniejszył się w 2004 roku o 4,2% w stosunku do poprzedniego roku i od lat wykazuje trwałą tendencję spadkową. w konsekwencji wydajność pracy w relacji do wydobytego węgla wzrosła o 4,7%. Niewielki spadek (0,6%) wydajności, mierzony urobkiem masy całkowitej tłumaczy się niniejszą ilością zebranego nadkładu, co samo w sobie jest zjawiskiem pozytywnym.

Przedstawione w skrótowym opisie podstawowe dane produkcyjne osiągnięte w 2004 roku wskazują, na tle wyników z lat 2002/2003, że górnictwo węgla brunatnego jako całość wykonuje swoje zadania na ustabilizowanym poziomie. Warte pełniejszej oceny są relacje, jakie zachodzą w poszczególnych kopalniach pomiędzy urabianiem węgla a zbieranym nadkładem, odwadnianiem złoża, zużyciem energii elektrycznej i zatrudnieniem. Wymienione czynniki są niezwykle istotne z punktu widzenia efektywności i racjonalnego ich wykorzystania, mając oczywiście na uwadze, że w decydującym stopniu kształtują koszty wydobycia węgla. Dążenie do poprawy tych relacji jest konieczne, choćby ze względu na trwale pogarszające się warunki naturalne eksploatowanych złóż, jakie w sposób obiektywny następują w miarę postępu robót górniczych. Racjonalne działania w tym kierunku są też konieczne, biorąc pod uwagę potrzebę zapewnienia odpowiedniego poziomu rentowności kopalni i jej pozycji na konkurencyjnym rynku paliw.

W obecnym, 2005 roku mija piętnaście lat, od kiedy kopalnie węgla brunatnego w pełni samodzielnie realizują swoje zadania. w kwietniu 1990 r. decyzją Ministra Przemysłu, kopalnie wyszły spod gestii Wspólnoty Energetyki i Węgla Brunatnego i rozpoczęły "nowe otwarcie", podejmując działalność na własny rachunek. a był to czas pod każdym względem wysoce niestabilny. Górnictwo węglowe, uprzednio zarządzane w ściśle scentralizowanym reżimie, nagle znalazło się w otoczeniu zmierzającym w kierunku gospodarki wolnorynkowej. w takich właśnie niekorzystnych okolicznościach kierownictwa kopalń węgla brunatnego już pod koniec 1990 roku doszły do zgodnego porozumienia o potrzebie podtrzymania ścisłych związków w interesie formułowania w miarę jednolitego stanowiska w zewnętrznych kontaktach gospodarczych. w tym celu w 1991 r. powołano Porozumienie Producentów Węgla Brunatnego wraz z Radą Porozumienia, odpowiedzialną za programowanie rozwoju górnictwa węgla brunatnego. Rok 1991 był pierwszym, pełnym rokiem samodzielnej działalności. Interesujące więc będzie przypomnienie i skomentowanie podstawowych wyników osiągniętych w 1991 roku (tab. 2).

W 1991 roku wydobyto ogółem 69,3 mln ton węgla brunatnego. O ponad osiem milionów więcej niż w roku 2004. Główna przyczyna leży po stronie wielkości zapotrzebowania na paliwo przez elektrownie. w 1991 r. elektrownie odebrały 67 mln ton węgla, czyli o 6,4 mln więcej niż w ubiegłym roku. Inna była też struktura kierunków zbytu węgla. Udział elektrowni w 1991 r. stanowił 96,7% wobec 99,1% w 2004. Zdecydowanie większy był udział węgla przeznaczonego na potrzeby rynku lokalnego i eksportu. Kopalnia "Konin" oprócz sprzedaży węgla na rynek produkowała w 1990 r. ponad 100 tys. ton brykietów z węgla brunatnego, zużywając w tym celu około 0,4 mln ton węgla, a kopalnia "Turów" wraz z kopalnią "Sieniawa" oprócz zaopatrzenia rynku lokalnego i przemysłu realizowały eksport. Warto przypomnieć, że np. kopalnia "Turów" w 1991 r. wydobyła 16,4 mln ton węgla, wobec 10,8 mln w 2004, a wydobycie węgla w kopalni "Konin" w 1991 r. było o 3,2 mln ton większe niż w 2004 r. Kopalnie "Adamów" i "Bełchatów" utrzymywały w latach 1991-2004 wyrównany poziom wydobycia.

W omawianym piętnastoleciu zwiększyła się ilość zbieranego nadkładu, głównie za przyczyną udostępniania nowej odkrywki "Szczerców" w kopalni "Bełchatów". Więcej nadkładu zbiera się także w kopalni "Konin", czego przyczyną jest pogorszenie naturalnych warunków eksploatacji złóż. Kopalnia "Turów", która ma najkorzystniejszy wskaźnik N:W zebrała w 2004 r. o 6 mln m³ nadkładu mniej niż w 1991 roku.

Zwiększyła się też ilość pompowanej wody, głównie z powodu odwadniania budowanej odkrywki "Szczerców". Kopalnie "Konin" i "Turów" pompują obecnie mniejsze ilości wody. Korygując wskaźnik ilości pompowanej wody na masę dla 2004 r. w celu wyeliminowania wpływu danych odnośnie "Szczercowa" otrzymamy skorygowany wskaźnik 1,16 - co oznacza poprawę o 10,5% do 1991 roku.

W okresie 1991-2004 wyraźnej poprawie uległa gospodarka energią elektryczną. Zużycie energii elektrycznej w relacji do 1 m³ urobionej masy zmniejszyło się o 0,73 kWh, pomimo zwiększonego urobku, jego transportu i odwodnienia, a więc procesów energochłonnych. Poprawa wskaźnika zużycia energii elektrycznej o 12,1% świadczy o znacznym postępie w gospodarce energetycznej kopalń i o redukcji kosztów, co ma istotne znaczenie wobec rosnących kosztów energii.

Odpowiednio duży postęp osiągnięto w racjonalnym zatrudnieniu. w porównywanym okresie zatrudnienie zmniejszyło się o 4 tys. osób, i co ważne, bez zwolnień grupowych. z tym większym uznaniem należy podkreślić osiągnięcie wzrostu wydajności o 41,9% w masie urobionej.

Przytoczone wyżej relacje charakteryzujące procesy wydobywcze w górnictwie węgla brunatnego mogą być pogłębione w analizie podobnych danych dla poszczególnych kopalń, zamieszczonych w tabeli nr 3.

Tabela 3. Podstawowe dane produkcyjne kopalń 2003-2004.²⁾

2) Tabelę uzupełniono o dane z roku 1991.

Wykorzystanie węgla brunatnego w elektroenergetyce

Podstawowym nośnikiem energii w polskiej elektroenergetyce są paliwa stałe pozyskiwane z kraj owych złóż węgla kamiennego i brunatnego. Na paliwa stałe przypada 94,9% wytwarzanej energii elektrycznej (2004 r.), a na pozostałe nośniki, takie jak gaz ziemny 2,5% oraz energię odnawialną 2,6%. Prognozy bilansów energii dla Polski do 2025 roku wskazują, że nie zmieni się w sposób istotny struktura zużycia nośników energii na cele produkcji energii elektrycznej.

W dłuższej perspektywie należy brać pod uwagę gaz ziemny, co jednak nie wpłynie znacząco na wielkość zużycia węgla brunatnego do produkcji energii elektrycznej. Węgiel brunatny jest tanim źródłem energii i ma szansę na utrzymanie konkurencyjnej pozycji na rynku energii, będąc jednocześnie trwałym czynnikiem energetycznego bezpieczeństwa kraju.

Udział węgla brunatnego w krajowej elektroenergetyce określa rolę tego surowca w długiej perspektywie czasowej, a równocześnie wyznacza kopalniom zadania krótkookresowe, zależne od przewidywalnego zapotrzebowania na paliwa i energię elektryczną. Produkcja energii elektrycznej na bazie węgla brunatnego od wielu lat utrzymuje się na względnie stałym poziomie, a jej udział jest znaczący w skali kraju. Na przykład w 1990 roku produkcja energii elektrycznej z węgla brunatnego wynosiła 52,0 TWh, co stanowiło 38,1% udziału w całkowitej produkcji (136,4 TWh). w kolejnych latach poziom produkcji energii elektrycznej z węgla brunatnego był w miarę stabilny i wynosił 50,8 TWh (1995 r.), 49,4 TWh (2000 r.) i 52,2 TWh (2004 r.).

Produkcja energii elektrycznej z węgla brunatnego charakteryzuje się wysoką koncentracją wytwarzania. Elektrownie na węglu brunatnym zaliczają się do największych w Polsce. Łączna ich moc zainstalowana wynosi 8.924 MW, co stanowi 25,2% całkowitej mocy zainstalowanej w krajowych elektrowniach i elektrociepłowniach. Znacznie dłuższy jest czas wykorzystania mocy osiągalnej w elektrowniach na węglu brunatnym (6,1 tys. godzin w 2004 r.) niż w elektrowniach na węglu kamiennym (4,1 tys. godzin). Wyższa zatem jest też efektywność wytwarzania energii, co wynika z faktu, że z 25,2% mocy zainstalowanej w elektrowniach na węglu brunatnym uzyskuje się średnio 34% całkowitej produkcji energii elektrycznej w kraju. Relacja ta potwierdza wyższą niż przeciętna efektywność wytwarzania w elektrowniach na węglu brunatnym i powoduje, że jest ona o około 30% tańsza niż wytwarzana w elektrowniach zawodowych na bazie węgla kamiennego.

W 2004 r. wytworzono ogółem w kraju 154,1 TWh energii elektrycznej, co stanowi wzrost o 1,63% w stosunku do 2003 r. (tabela 4). Największy udział mają elektrownie i elektrociepłownie zawodowe opalane węglem kamiennym i brunatnym (90,1%) oraz gazem ziemnym (2,1%). w tej grupie elektrowni udział produkcji na bazie gazu ziemnego zwiększył się z 0,8 TWh w 2002 r. do 3,3 TWh w 2004 r., choć nadal nie odgrywa większej roli.

Tabela 4. Produkcja energii elektrycznej w Polsce (w GWh).

Drugą z kolei grupą pod względem wielkości wytwarzania są elektrownie przemysłowe opalane węglem kamiennym oraz gazem ziemnym. Udział tych elektrowni wyniósł w 2004 roku 5,2% krajowej produkcji. Do trzeciej grupy wytwarzającej energię elektryczną ze źródeł odnawialnych należy zaliczyć elektrownie zawodowe wodne, których udział w ogólnej produkcji wyniósł 2,2% w 2004 r. oraz elektrownie niezależne, wytwarzające energię elektryczną na bazie energii wody, wiatru, biogazów i biomasy (0,3%).

Udział energii elektrycznej pozyskanej z węgla brunatnego wyniósł w 2004 roku 33,8% produkcji ogółem i nie odbiega poziomem od lat poprzednich. Od wielu lat poziom tego udziału oscyluje wokół 34% i, co znamienne, jakby limituje wielkość produkcji w elektrowniach na węglu brunatnym. Wynika to wprost z porównania wielkości produkcji energii elektrycznej ogółem, która w okresie 2002-2004 wzrosła ze 144,1 TWh do 154,1 TWh, czyli o 6,9%, a udział produkcji na bazie węgla brunatnego zmalał w tym czasie z 33,9% do 33,8%. To proste porównanie może prowadzić do wniosku, że krajowy system elektroenergetyczny nie kieruje się kryterium ekonomicznej opłacalności, jeżeli ogranicza wykorzystanie mocy zainstalowanej w elektrowniach na węglu brunatnym, które produkują najtańszą w kraju energię elektryczną.