Jubileusz Katedry Górnictwa Odkrywkowego Akademii Górniczo-Hutniczej

Pod koniec września 2004 r. (w dniach 28-30.09.) na Wydziale Górnictwa i Geoinżynierii obchodzono Jubileusz 40-lecia Katedry Górnictwa Odkrywkowego, pierwszej Katedry w Polsce zajmującej się głównie eksploatacją odkrywkową surowców mineralnych.

Katedra Górnictwa Odkrywkowego powołana została 1 października 1964 roku, ale górnictwo odkrywkowe na AGH zaczęło się rozwijać znacznie wcześniej. Po II wojnie światowej, kiedy Polska była krajem bardzo zniszczonym, odbudowa kraju wymagała zastosowania dużej ilości surowców i materiałów budowlanych, a te eksploatowane są w odkrywkowych kopalniach surowców skalnych.

Większość tych kopalń, zlokalizowanych na Dolnym Śląsku, było zdewastowanych. Uruchomienie nieczynnych zakładów górniczych było dla zrujnowanego kraju dużym wyzwaniem i szansą. Brakowało wówczas nie tylko specjalistycznych maszyn, ale również wyszkolonej kadry inżynierów i techników.

Duży wkład w rozwój i odbudowę polskiego górnictwa odkrywkowego wniosła wówczas Akademia Górniczo-Hutnicza. w latach powojennych Uczelnia oddelegowała swoich asystentów i pierwszych absolwentów do uruchomienia odkrywkowych zakładów górniczych. Byli wśród nich między innymi inżynierowie: Adam Czeżowski, Julian Sulima-Samujłło, Wacław Lesiecki, Stanisław Sobolewski, Jerzy Ślebodziński, Adam Stefan Trembecki, późniejsi profesorowie AGH i kierownicy Katedry i Zakładów Górnictwa Odkrywkowego.

Równocześnie z uruchamianiem nieczynnych kopalń odkrywkowych i kształceniem dozoru niższego i średniego (utworzenie gimnazjum i liceum, a następnie technikum górnictwa odkrywkowego), rozpoczęto w AGH kształcenie kadr inżynierskich oraz podjęto prace naukowo-badawcze i projektowe dla potrzeb tego górnictwa.

Już w 1949 roku podjęto uchwałę o powołaniu na Wydziale Mineralnym (późniejszym Wydziale Ceramicznym) Zakładu Eksploatacji Złóż Skalnych. Specjalność dydaktyczną "Eksploatacja odkrywkowa" uruchomiono na Wydziale Górniczym w roku akademickim 1951/52. w latach 1947-50, pierwsze wykłady z górnictwa odkrywkowego prowadzili m.in. profesorowie: Witold Budryk (z techniki strzelniczej), Andrzej Bolewski (geologii i górnictwa surowców ceramicznych), Józef Znański (eksploatacja górnicza) i inni. W latach późniejszych zajęcia te przejęli i poszerzyli: Adam Czeżowski, Julian Sulima-Samujłło, Adam Stefan Trembecki, Stanisław Sobolewski, Jerzy Ślebodziński, Andrzej Dunikowski, Jerzy Słowik i inni.

Powstawały zakłady naukowo-dydaktyczne, związane z górnictwem odkrywkowym, zmieniały się nazwy i kierownicy, aż w 1964 roku powołano Katedrę Górnictwa Odkrywkowego z kierownikiem doc. Julianem Sulimą-Samujłło. Rok później powstała Katedra Robót Górniczych Odkrywkowych (kier. doc. Andrzej Dunikowski). z połączenia tych katedr oraz pracowni Ekonomiki i Organizacji Procesów Górniczych (kier. doc. dr hab. inż. Adam Stefan Trembecki) utworzono w 1969 roku Instytut Górnictwa Odkrywkowego z prof. Andrzejem Dunikowskim, jako dyrektorem. w wyniku reorganizacji Uczelni w 1993 roku na krótko zmieniono nazwę Instytutu na Zakład Technologii, Zarządzania i Inżynierii Środowiska w Górnictwie Odkrywkowym, a następnie w roku 1996 powrócono do pierwotnej nazwy: Katedra Górnictwa Odkrywkowego. Mimo zmiany nazwy w zasadzie była to ciągle ta sama jednostka naukowo-dydaktyczna specjalizująca się w problematyce górnictwa odkrywkowego, a także górnictwa otworowego kopalin stałych. Przez 10 lat dyrektorem Instytutu był prof. dr hab. inż. Andrzej Dunikowski, później (14 lat) prof. dr hab. inż. Ryszard Uberman, następnie (3 lata) doc. dr hab. inż. Jerzy Klich, a obecnie od 1996 roku kierownikiem Katedry jest prof. dr hab. inż. Wiesław Kozioł.

W latach siedemdziesiątych nastąpił ilościowy i jakościowy rozwój jednostki. Wówczas też powołane zostało Centralne Laboratorium Techniki Strzelniczej i Materiałów Wybuchowych z bazą (Stacja Badawcza) w Regulicach, przystosowaną do szkolenia studentów w zakresie stosowania materiałów wybuchowych w działalności cywilnej. w laboratorium tym student doświadczalnie może ocenić własności materiału wybuchowego, nauczyć się go "oswajać", by był bezpieczny i pożyteczny.

Duże zasoby kopalin, a przede wszystkim zasoby węgla brunatnego, z jego wydobyciem ponad 60 mln ton/rok i różnorodnych surowców skalnych (wydobycie ok. 200 mln ton/rok), wzrastające zapotrzebowanie na surowce budowlane, doskonalenie technik i technologii eksploatacji, nowe inwestycje i struktury organizacyjne, bezpieczne warunki pracy, duża wydajność i zwiększająca się efektywność ekonomiczna pozyskania surowców mineralnych, sprzyja dalszemu rozwojowi górnictwa odkrywkowego w Polsce.

Na tej podstawie można prognozować dynamiczny rozwój wydobycia i produkcji surowców skalnych coraz częściej mówi się, że górnictwo to "skazane" jest na sukces.

Problemy te omawiane były m.in. podczas jubileuszowej sesji naukowej w referatach:

• Wydobycie węgla brunatnego w Polsce – osiągnięcia i perspektywy (autorzy: Zbigniew Kasztewicz, Jerzy Klich, Stanisław Żuk),
• Rozwój i perspektywy górnictwa skalnego w Polsce i Unii Europejskiej (autorzy: Wiesław Kozioł, Aleksander Kabziński, Paweł Kawalec).

W ciekawie wydanych materiałach związanych z Jubileuszem Katedry o rozwoju górnictwa odkrywkowego w AGH i Polsce piszą m.in. J.M. Rektor prof. dr hab. inż. Ryszard Tadeusiewicz, Dziekan Wydziału Górnictwa i Geoinżynierii prof. dr hab. inż. Jerzy Klich oraz Kierownik Katedry Górnictwa Odkrywkowego prof. dr hab. inż. Wiesław Kozioł.

W części monograficznej materiałów zamieszczono m.in. wykaz dorobku naukowo-badawczego Katedry, sylwetki pracowników naukowo-dydaktycznych oraz spis kolejnych roczników absolwentów Katedry (1953-2004).

W ciągu ponad pięćdziesięciu lat istnienia w AGH specjalności "górnictwo odkrywkowe" (od roku 1951/52) i czterdziestu lat działalności Katedry Górnictwa Odkrywkowego (lub jednostek wywodzących się z Katedry: Instytut, Zakład) specjalność tę ukończyło około 2 tys. absolwentów, a na Wydziale Górniczym obroniono ponad 70 prac doktorskich z zakresu górnictwa odkrywkowego. Żadna z wybudowanych kopalń węgla brunatnego nie była realizowana bez doradztwa naukowo-technicznego Katedry Górnictwa Odkrywkowego.

Obecnie wykonywane prace naukowo-badawcze Katedry koncentrują się na zagadnieniach: efektywnego i zgodnego z wymogami ochrony środowiska odkrywkowego zagospodarowania złóż surowców mineralnych, zastosowania nowoczesnych technologii eksploatacji, zastosowania techniki strzelniczej i materiałów wybuchowych w działalności cywilnej, analizy i odbudowy warunków wodnych terenów górniczych, rekultywacji i zagospodarowania terenów poeksploatacyjnych i poprzemysłowych, oceny oddziaływania górnictwa odkrywkowego i otworowego na środowisko przyrodnicze, wydobycia i zastosowania kamienia naturalnego, analizy uwarunkowań prawnych i finansowych działalności górniczej, zagospodarowania regionów górniczych.

Wyrazem dalszego rozwoju górnictwa odkrywkowego w AGH jest uruchomienie w 2003 roku nowej specjalności dydaktycznej: Kamień i Kamieniarstwo w Architekturze i Budownictwie.

W Katedrze Górnictwa Odkrywkowego pracuje aktualnie 47 osób, w tym 8 profesorów (4 zwyczajnych) i 9 adiunktów. Kierownikiem Katedry jest prof. dr hab. inż. Wiesław Kozioł, a zastępcami kierownika dr inż. Dariusz Rychter (ds. dydaktycznych) i inż. Marta Ziemiańska (ds. administracyjno-technicznych).

Działalność naukowo-badawcza, dydaktyczna i organizacyjna rozwijana jest w pięciu pracowniach:

1. Pracowni Eksploatacji Złóż i Ochrony Terenów Górniczych - kierownik prof. zw. dr hab. inż. Ryszard Uberman,
2. Pracowni Geotechnologii, Odwadniania i Inżynierii Środowiska - kierownik prof. zw. dr hab. inż. Jacek Motyka,
3. Pracowni Techniki Strzelniczej - kierownik dr hab. inż. Paweł Batko,
4. Pracowni Wydobycia i Obróbki Kamienia - kierownik dr hab. inż. Stefan Kukiałka - prof. AGH,
5. Pracowni Ekonomiki i Zarządzania w Przemyśle - kierownik prof. zw. dr hab. inż. Kazimierz Czopek.

Niemal od zawsze byli w Katedrze Górnictwa Odkrywkowego ludzie, posiadający zainteresowania znacznie odbiegające od tematyki zawodowej. w szczególności należy wymienić uważanego za ojca górnictwa odkrywkowego prof. Juliana Sulimę-Samujłło, który starał się realizować piękną maksymę Blaise Pascala: "ponieważ nie można wiedzieć wszystkiego
o jednym, o wiele wspanialszą jest rzeczą wiedzieć o wszystkim po trochu", a również prof. Adama Stefana Trembeckiego prekursora zastosowania w geologii i górnictwie metod matematycznych, promotora 28 prac doktorskich, opiekuna kilkunastu rozpraw habilitacyjnych, prof. Andrzeja Dunikowskiego i wielu innych. "Czterdzieści lat minęło" Katedrze, wiek to męski, gdzie sukcesów było znacznie więcej niż niepowodzeń - a mamy nadzieję, że tych czterdziestek sporo jeszcze będzie mimo, że (używając cytatu z XIX wiecznej piosenki) "wartko płynie życie, i znika niby cień - niech pracą dla Ojczyzny - znaczy się każdy dzień". Nasza praca i jej efekty były, są i będą potrzebne mimo, że mijają lata, zmieniają się ludzie, trendy, ustroje, struktury własnościowe i organizacyjne, maszyny i technologie...

Na uroczystą sesję naukową z okazji 40-lecia Katedry Górnictwa Odkrywkowego licznie przybyli (ponad 200 osób) z całego kraju absolwenci i współpracownicy Katedry, reprezentanci całego górnictwa odkrywkowego m.in. prezesi i zarządy kopalń węgla brunatnego (Bełchatów, Turów, Konin, Adamów), prezesi i pracownicy kopalń surowców skalnych (kruszyw, surowców cementowo-wapienniczych, ceramicznych itp.), prezesi i dyrektorzy jednostek naukowo-badawczych i projektowych, stowarzyszeń itp.

Jubileuszowi towarzyszyła cykliczna konferencja naukowa o tematyce: "Technika strzelnicza w gospodarce". Była to już kolejna IX konferencja z zakresu techniki strzelniczej. Wzięła w niej udział liczna kadra przedstawicieli zarówno instytucji organizacyjnych (AGH i WUG), jak również okręgowych urzędów górniczych, Ministerstwa Gospodarki i Pracy, producentów materiałów wybuchowych, kopalń odkrywkowych i podziemnych, firm zajmujących się wykonywaniem robót strzałowych, instytucji naukowo-badawczych.

Tematykę konferencji (35 artykułów i 4 komunikaty) można podzielić na trzy główne grupy:

• przepisy dotyczące robót strzałowych i materiałów wybuchowych dla użytku cywilnego,
• roboty strzałowe w górnictwie,
• roboty strzałowe w budownictwie.

Konferencja ta była pierwszą z tej tematyki zorganizowaną w "unijnej" już Polsce. Kilka artykułów dotyczyło między innymi zmian w przepisach prawnych, jakie w związku z tym musiały być wprowadzone. Pełny druk materiałów konferencyjnych zamieszczony został w kwartalniku "Górnictwo i Geoinżynieria" nr 3/1 z 2004, WN-D AGH.