Prace archeologiczne na terenie odkrywki "Drzewce"

Odkrywka "Drzewce" uruchomiona w sierpniu 2005 roku położona na terenie gmin Kramsk i Osiek Mały stanowi obszar morfologicznie ukształtowany podczas dwóch ostatnich zlodowaceń, tj. środkowopolskiego i bałtyckiego. Miały one istotny wpływ na bogatą rzeźbę terenu złoża od wysoczyzn morenowych po doliny erozyjne leżące między nimi. Centralną i zachodnią część powierzchni zajmuje duży kompleks bagien i torfowisk, bezodpływowe jeziorka oraz liczne gliniaste i piaszczyste pagórki. Gleby tu występujące są w przewadze piaszczyste, łatwe do uprawy przy dawnych metodach agrotechnicznych.

Na tak ukształtowanych terenach przodkowie mieszkańców gminy Kramsk zakładali siedziby, które stanowiły bezpieczne enklawy, i tworzyli swoją historię. W celu ochrony przed zniszczeniem śladów cywilizacyjnych, ujętych w planie zagospodarowania przestrzennego, kopalnia przystąpiła do archeologicznych prac ratowniczych. Przez trzy lata, od 1999 do 2001 roku, na terenie przyszłej odkrywki "Drzewce" Muzeum Okręgowe w Koninie prowadziło badania archeologiczne.

W pierwszym etapie prace powierzchniowo-rzeczoznawcze pozwoliły ustalić ilość i lokalizację stanowisk archeologicznych, a w studium konserwatorskim przedstawiono program prac ratowniczych minimalizujących skutki robót górniczych. Do badań wykopaliskowych zakwalifikowano wczesnośredniowieczne cmentarzysko w Bilczewie oraz do prac sondażowych kompleks osad zlokalizowanych na wydmach w okolicach Pąchowa. W drugim etapie przeprowadzono zaplanowane prace pod nadzorem archeologów Józefa Kapustki i Krzysztofa Gorczycy z Muzeum Okręgowego w Koninie. (fot. 1)

Wczesnośredniowieczne cmentarzysko

Badania ratownicze na cmentarzysku wczesnośredniowiecznym w Bilczewie objęły całość zachowanej jego powierzchni stanowiącej ok. 50 arów. W efekcie wyeksplorowano 99 wczesnośredniowiecznych jamowych grobów ciałopalnych z VIII-X wieku i 15 szkieletowych z X-XII wieku. (fot. 2)

Cmentarzysko zlokalizowane było w najwyższym punkcie terenu, w przeszłości w miejscu dość odosobnionym (oblane wodami). Stanowisko posiada dużą wartość naukową ze względu na wyraźnie zaznaczony birytualizm obrządku pogrzebowego i dobry stan zachowania. Jest to odkrycie wyjątkowe na terenie Wielkopolski.

Groby ciałopalne występujące w zachodniej części stanowiska są najstarsze. W partii centralnej przeplatają się z grobami szkieletowymi, potem zanikają i w części wschodniej występują jedynie szkieletowe. Birytualizm cmentarzyska jest niewątpliwie efektem zmian obrządku pogrzebowego dokonujących się w okresie wczesnopiastowskim. Wyraźnie uchwytne jest przejście od pogaństwa do chrześcijaństwa. Wyjątkowy jest fakt, że mimo zmiany religii kontynuowano w takiej skali chowanie zmarłych na tym samym cmentarzysku.

Foto 1. Terenowe prace archeologiczne.

Foto 2. Widok ogólny wykopalisk.

Groby ciałopalne

Jamy grobów ciałopalnych wypełnione były reliktami stosu pogrzebowego: fragmentami przepalonych kości, naczyń, węgli drzewnych i kamieni. Przypuszczalnie do rytuału pogrzebowego należało pozostawianie większości resztek stosu na powierzchni. (fot. 3-6)

Zestaw naczyń z grobów wskazuje, że są to pozostałości strawy - uczty odbytej po pogrzebie. Ich formy są dość zróżnicowane, co nie dziwi ze względu na kilka wieków użytkowania cmentarzyska. Zaobserwowano wśród nich także wyraźne cechy charakterystyczne dla Pomorza.

Foto 3. Fragmenty ceramiki na powierzchni grobu.

Foto 4. Naczynia gliniane (IX - XII w.).

Foto 5. Nożyki żelazne i osełka kamienne.

Foto 6. Obstawa grobu ciałopalnego.

Groby szkieletowe

Wyeksplorowane groby szkieletowe zachowują typową dla wczesnego średniowiecza zmienną orientację pochówków - kobiety głową na zachód, mężczyźni odwrotnie. Wyposażenie, którego obecność wskazuje na przeżywanie się tradycji pogańskich, to głównie ozdoby: kabłączki skroniowe, pierścionki, paciorki szklane i srebrne, jedna szkliwiona grzechotka guzowa (z Rusi), nożyki, krzesiwa, ułamek monety (denar saski XI w.), topór typu wikińskiego. (fot. 7)

Foto 7. Wyposażenie grobu dziewczynki: grzechotka gliniana szkliwiona,
srebrne kabłączki skroniowe i pierścionek,
paciorki szklane i łańcuszek z plecionego drutu srebrnego.

Cmentarzysko przestało być użytkowane przypuszczalnie na początku XIII w., gdy w pobliskim Kramsku powstał kościół i odtąd przy nim zaczęto chować zmarłych.

Wnioski antropologiczne

Dokonana przez W. Lorkiewicza (Uniwersytet Łódzki) analiza antropologiczna kości wskazuje, że wszyscy mężczyźni zmarli w młodym wieku: jeden w wieku 18-22 lat, pozostali w wieku 20-30 lat. Z kobiet żadna nie przekroczyła 50 lat. Średni wiek w chwili śmierci osobników dorosłych wynosił dla mężczyzn 25 lat, dla kobiet 36,5 lat. Te różnice są raczej zaskakujące, bowiem dla społeczeństw pradziejowych charakterystyczny jest zwykle niższy średni wiek zmarłych kobiet, związany z wysoką śmiertelnością okołoporodową.

Dorosłych cechowała niska i średnia wysokość ciała (w przypadku jednej z kobiet nawet bardzo niska - ok. 147 cm). Średnia wysokość dla mężczyzn wynosi 165,7 cm, dla kobiet 154,5 cm. Wartości te są zgodne ze średnią tej cechy w okresie wczesnego średniowiecza na terenie Polski.

Interesujące wyniki dała analiza zmian chorobowych kośćca. Stwierdzono ślady anemii (niedokrwistości) w wieku dziecięcym, spowodowanej przede wszystkim niedoborem żelaza w diecie, a także zakażeniem pasożytami. Często występują również ślady niedożywienia i chorób zakaźnych wieku dziecięcego. Wynika stąd, że stany niedożywienia, bądź chorób - występowały u dzieci powszechnie, choć nie miały one być może szczególnie dramatycznego natężenia. Zaobserwowano także inne zmiany chorobowe, powszechnie zresztą spotykane na szkieletach z cmentarzysk pradziejowych: próchnicę zębów oraz zmiany zwyrodnieniowo-degeneracyjne w obrębie kręgosłupa.

Najciekawszym znaleziskiem z tego cmentarzyska jest czaszka kobiety, nosząca ślady najprawdopodobniej podwójnego zabiegu trepanacyjnego. (fot. 8) W kościach części mózgowej znajdują się dwa otwory: jeden zlokalizowany jest na lewej kości ciemieniowej, drugi znajduje się na powierzchni karkowej łuski kości potylicznej. W przypadku otworu zlokalizowanego na sklepieniu czaszki możliwe jest zarówno uznanie go za ślad po trepanacji, jak i po urazie zadanym np. mieczem. Brzegi otworu noszą ślady zaawansowanego procesu gojenia rany, a więc osobnik przeżył zabieg (uraz). Całkowicie nietypowa, jak na trepanację, jest lokalizacja drugiego otworu, którego wykonanie wymagało odcięcia przyczepów części mięśni szyjnych. Najbardziej prawdopodobne wydaje się, że wykonano go pośmiertnie. Obok powyższych urazów czaszki u tej kobiety stwierdzono także zmiany w obrębie lewego stawu kolanowego wskazujące, że u osoby tej występowała za życia widoczna ułomność fizyczna.

Foto 8. Czaszka kobiety ze śladami trepanacji.

Osada w Pąchowie

Na stanowisku w Pąchowie przeprowadzono eksplorację wykopaliskową metodą sondażową (ze względu na znaczne zniszczone stanowiska w wyniku działalności człowieka i sił przyrody) ok. 8 arów. Stwierdzono obecność materiału od epoki brązu do wczesnego średniowiecza (najprawdopodobniej mieszkający tutaj ludzie pogrzebani zostali w Bilczewie). Osada opuszczona została w XIII wieku, w wyniku podniesienia się poziomu wód, co potwierdziły nie tylko badania archeologiczne, lecz także wiercenia przeprowadzone przez geologów. (fot. 9)

Foto 9. Wiercenie na stanowisku w Pąchowie.

Podsumowanie

W wyniku przeprowadzonych prac archeologicznych wykonano niezbędną dokumentację opisową, fotograficzną i rysunkową. Dokumentacja i materiały z badań zostały przyjęte przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Koninie i przekazane do Muzeum Okręgowego w Koninie. W dalszym etapie przeprowadzone zostaną analizy dendrologiczne, palinologiczne oraz konserwacja uzyskanego materiału ceramicznego i metalowego (biżuteria).

Po zakończeniu prac w 2001 roku ciekawsze i lepiej zachowane eksponaty zostały zaprezentowane mieszkańcom gminy Kramsk poprzez zorganizowanie wystawy przez miejscowy Urząd Gminy i Muzeum Okręgowe w Koninie. Wybrane eksponaty ze stanowiska w Bilczewie prezentowane były również na wystawie w Muzeum Archeologicznym w Poznaniu w latach 2001-2002 w ramach cyklicznej wystawy "Sezon archeologiczny w Wielkopolsce".

Zebrane i udokumentowane materiały z badań archeologicznych, przeprowadzonych dzięki finansowaniu przez KWB "Konin", są obecnie przygotowane do druku w publikacjach naukowych. Przyczynią się niewątpliwie do poznania obrządku pogrzebowego w okresie kształtowania się państwowości polskiej.