Spoglądamy w przyszłość przez pryzmat środowiska naturalnego

Złoże węgla brunatnego położone w okolicach Sieniawy na Ziemi Lubuskiej należy do najdłużej znanych i eksploatowanych złóż węgla brunatnego na ziemiach polskich. Historia jego odkrycia sięga połowy XIX wieku. Eksploatację węgla rozpoczęto ponad 130 lat temu,

Rys historyczny

W okresie przedwojennym węgiel brunatny eksploatowany był w niewielkich, najczęściej podziemnych kopalniach. Wykorzystywany był jako miejscowy surowiec energetyczny w lokalnych zakładach przemysłowych oraz dla potrzeb komunalnych. Taką eksploatację przerwały dopiero działania wojenne.

Zniszczona i zdewastowana w ostatnim roku drugiej wojny światowej kopalnia Sieniawa została ponownie uruchomiona w 1950 r. W latach 1951-1962 została połączona z KWB "Smogóry" i działała jako KWB "Smogóry-Sieniawa". W roku 1974 na krótko została złączona z KWB "Przyjaźń Narodów". Później działała ponownie jako KWB "Sieniawa", z siedzibą w Sieniawie. Eksploatację prowadzono systemem filarowym, wydobywając węgiel w partiach złoża leżących powyżej poziomu wód podziemnych. Osiągano dość dobry wskaźnik wykorzystania bilansowych zasobów geologicznych złoża rzędu 20-40%. Do zakończenia likwidacji w 2001 r., była jedyną podziemną kopalnią węgla brunatnego w Polsce.

Produkcja węgla przed rokiem 1939 osiągała okresowo do 80 tys. ton rocznie. W roku 1950 wydobyto 8,6 tys. ton węgla brunatnego, ale produkcja szybko rosła dochodząc w 1958 roku do 137,5 tys. ton. W roku 1983 wydobycie osiągnęło maksymalną w historii kopalni wartość 209,1 tys. ton. W okresie lat 1950-2001, w KWB "Sieniawa" wydobyto około 6,1 mln ton węgla brunatnego, w tym sposobem podziemnym około 5 mln ton i odkrywkowo około 1,1 mln ton.

Ze względu na kłopoty ze zbytem węgla kopalnię postawiono w stan likwidacji. Likwidację ostatniej w Polsce podziemnej kopalni węgla brunatnego rozpoczęto w 1997 r. i zakończono w 2001 r. Należy żałować, że nie zachowano dla celów turystycznych i dydaktycznych choćby niewielkich fragmentów tego historycznego obiektu techniki i sztuki górniczej.

W 2002 roku powstało prywatne przedsiębiorstwo, które rozpoczęło działalność pod firmą KWB Sieniawa Sp. z o.o. W czerwcu na bazie sprzętu zakupionego ze zlikwidowanej państwowej kopalni rozpoczęto organizację i uruchamianie nowego zakładu górniczego. Równolegle z prowadzonymi działaniami formalnymi przeprowadzono kapitalne remonty przejętych maszyn, zakupiono grunty i prowadzono uzbrajanie terenu w niezbędne media - linia energetyczna, stacja transformatorowa, drogi dojazdowe.

Po uzyskaniu koncesji na eksploatację do 2025 r., złożono plan ruchu zakładu górniczego i rozpoczęto zabudowę układu KTZ w terenie. Lata 2003-2004 to dalszy ciąg budowy kopalni z równoczesnym wzrostem wydobycia i sprzedaży węgla. W ubiegłym roku zakończono fazę budowy wkopu udostępniającego, dochodząc do planowanej głębokości wyrobiska (średnio 40 m poniżej powierzchni terenu), przechodząc w czerwcu układem KTZ na zwałowanie wewnętrzne.

Charakterystyka węgla ze złoża "Sieniawa"

W pokładzie głównym złoża "Sieniawa" występuje dobry, energetyczny węgiel brunatny o przeciętnym zasiarczeniu i o niskiej zawartości alkaliów. Przeciętna całkowita zawartość ksylitu (Kc) wynosi 2,80%, przy czym jest to prawie wyłącznie, łatwy do przemiału, ksylit kruchy. Zawartość uciążliwych w przeróbce ksylitów włóknistych (Kw) jest nieznaczna i wynosi średnio 0,06%. Korzystną cechą węgla ze złoża "Sieniawa" jest spora zawartość wapnia (w węglu CaO śr. 1,85%; w popiele CaO śr. 21,19%) co powoduje, że w procesie spalania 60-80% siarki wiązane jest w popiele, w postaci siarczanów.

Węgiel ze złoża "Sieniawa" jest po części węglem wytlewnym, w którym zawartość prasmoły w węglu suchym wynosi ponad 12%. Jego skład chemiczny pozwala na bezlepiszczowe brykietowanie i peletyzowanie, dzięki czemu uzyskujemy paliwo podlegające pełnemu spalaniu w instalacjach, w których stosowany jest kawałkowy węgiel kamienny.

Liczne doświadczenia przeprowadzane na węglu z Sieniawy w latach 1980-1990 wykazały, że może on znaleźć liczne zastosowanie także poza energetyką:

• może być stosowany jako surowiec do produkcji sorbentów (węgli aktywnych) służących do oczyszczania wód przemysłowych,
• ma naturalne właściwości "unieruchamiania" metali ciężkich w glebie - może być stosowany do rekultywacji silnie zanieczyszczonych stref np. przy autostradach, drogach i zakładach przemysłowych,
• jako ulepszacz glebowy, może stanowić istotny komponent nawozów ekologicznych - na bazie węgla ze złoża w "Sieniawie" oraz mączki dolomitowej i wapiennej produkowano nawóz rolniczy "Humidol",
• jest stosowany jako składnik pasz poprawiających zdrowotność przy fermowej hodowli drobiu i trzody chlewnej.

Kopalnia przyjazna środowisku naturalnemu

Eksploatacja górnicza prowadzona w Sieniawie ze względu na zakres i swoją specyfikę w niewielkim stopniu i ograniczonym czasookresie narusza środowisko naturalne. Eksploatacja prowadzona jest do poziomu wodonośnego, niewielkimi odkrywkami o praktycznej wielkości wyrobiska do 5,0 ha i głębokości eksploatacji do 40 m. Ze względu na układ rynnowy wyrobiska szybko przystępujemy do zwałowania wewnętrznego. Prowadzona na bieżąco rekultywacja przywróci grunty do uprawy leśnej lub rolnej.

O tym, że eksploatacja górnicza może współistnieć z przyrodą niech świadczy fakt, iż na terenach przylegających do kopalni po 110 latach eksploatacji (obejmujących również część obszaru górniczego), utworzono w 1985 roku Łagowski Park Krajobrazowy. Prawidłowo prowadzona rekultywacja przywróciła w ostatnich latach ponad 90 ha powierzchni zalesionej. Tereny przywrócone dla środowiska przyrodniczego, to tereny można powiedzieć nowe, ale sposób wykonania rekultywacji zapewnił powstanie bogatego życia w glebie, utworzonych zostało sporo oczek wodnych. Wykonywana analiza glebowa potwierdziła, że w wyniku odpowiedniej gospodarki masami ziemi, powstały siedliska glebowe odpowiadające wprowadzeniu gatunków drzew będących poprzednio na tych terenach, takich jak: buk, dąb, modrzew i świerk. Rekultywacja spotkała się z bardzo pozytywną opinią Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska, Ministerstw: Gospodarki, Skarbu Państwa i Ochrony Środowiska.

Najbliższe plany

W bieżącym roku planowany jest dalszy wzrost wydobycia węgla i intensywne zdejmowanie nadkładu w okresie letnim w celu uzyskania odpowiedniego wyprzedzenia w odkrywaniu węgla. Prowadzona będzie również rekultywacja około 3 ha terenu zwałowiska zewnętrznego i na bieżąco będzie kształtowana wierzchowina zwałowiska wewnętrznego za postępującym frontem zwałowania. W planach inwestycyjnych jest m.in. budowa nowej pochylni transportowej w odkrywce oraz przeniesienie zaplecza warsztatowego do odkrywki. Przygotowujemy rozbudowę zakładu sortującego, placów i wiat magazynowych.

Powyższe działania mają służyć dochodzeniu do celu, jakim jest osiągnięcie produkcji na poziomie 150 tys. ton rocznie. Będzie to oczywiście uzależnione od rozwoju rynku odbiorców naszego węgla. W bieżącym roku planujemy sprzedaż na poziomie 80 tys. ton. Chcemy to osiągnąć m.in. poprzez kontynuację współpracy z naszymi dotychczasowymi partnerami handlowymi, jak również dystrybucję nowoczesnych, automatycznych kotłów małej mocy dostosowanych do spalania węgla brunatnego. Aktualnie prowadzone są badania tych kotłów przez zabrzański Instytut Chemicznej Przeróbki Węgla, mające na celu określenie parametrów pracy i wielkości emisji. Przedmiotowe badania jak dotychczas dobrze "rokują" i dają szansę na uzyskanie certyfikatu na Znak Bezpieczeństwa Ekologicznego. Jeśli zostaną zakończone powodzeniem, będzie to kolejny krok umożliwiający zmianę spojrzenia wielu użytkowników kotłowni na sprawy czystej produkcji energii, możliwej do uzyskania także z węgla brunatnego.

Oprócz ww. działalności, dużą szansę w promowaniu nowych i polepszaniu jakości dotychczasowych produktów upatrujemy we współpracy z uczelniami naukowo-technicznymi. Prowadzimy współpracę z Politechniką Warszawską, Instytutem Geodezji Gospodarczej w zakresie "Wykorzystania węgla brunatnego ze złoża "Sieniawa" do produkcji preparatów przeznaczonych do rekultywacji gruntów i ulepszania gleb." Dużą szansę upatrujemy także we współpracy z Politechniką Częstochowską, Katedrą Ogrzewnictwa, Wentylacji i Ochrony Atmosfery, na której jest opracowywana koncepcja i wykonanie prototypu instalacji do autotermicznej waloryzacji paliw stałych. Ważna dla nas jest także współpraca z Uniwersytetem Mikołaja Kopernika w Toruniu, Pracownią Chemicznych Procesów Proekologicznych, która dotyczy spraw inżynierii i ochrony środowiska.

Mamy nadzieję na pozytywne efekty przedstawionych działań, z których korzyści będą odnosić nasze Uczelnie, jak również branża górnicza.