Przegląd sytuacji w górnictwie węgla brunatnego krajów - członków Unii Europejskiej

Wstęp

W maju 2006 roku rozpoczęliśmy trzeci rok obecności w Unii Europejskiej. Stopniowo ustępują obawy zauważalne w wielu środowiskach, szczególnie wsi, nieufnych procesom integracji z bogatymi krajami zachodu. Zwiększa się zainteresowanie wykorzystaniem środków pomocowych, wzrasta umiejętność ich pozyskiwania, co pobudza aktywność lokalną i rodzi nowe pomysły. W tym segmencie można oczekiwać poprawy nastrojów, biorąc pod uwagę wielkość środków postawionych przez Unię do zagospodarowania.

Jest też druga strona tego medalu. Członkostwo w Unii wiąże się z wieloma obowiązkami, z koniecznością dostosowania się do obowiązujących regulacji i ograniczeń. Dotyczy to w szczególności wielu podmiotów gospodarczych, ich zachowań na rynkach krajowych i zagranicznych. W tym segmencie szczególnego znaczenia nabierają wszystkie nowe wymagania mające istotny wpływ na utrzymywanie zdolności konkurencyjnej, co z tego punktu widzenia rodzi potrzebę pogłębiania wiedzy i bieżącej obserwacji bieżących i potencjalnych możliwości rozwojowych górnictwa węglowego i oddziaływania rynków energii.

Zamieszczony niżej opis górnictwa węgla brunatnego w Unii Europejskiej, jego stan i potencjalne możliwości mają na celu ułatwienie ogólnej oceny tego podsektora gospodarki energetycznej w krajach "starej" Unii, czyli tzw. "piętnastki" jak i "nowych", czyli "dziesiątki," uzupełnionych o dwa kraje oczekujące na przyjęcie, tj. Bułgarię i Rumunię.

Górnictwo węglowe jako czynnik bezpieczeństwa energetycznego

Miniony wiek dwudziesty charakteryzował się rosnącym zapotrzebowaniem społeczeństw na energię. Głównym nośnikiem na owe czasy był węgiel kamienny, dominujący w pierwszej połowie XX wieku. Na jego bazie rozwijało się hutnictwo żelaza, kolejnictwo, turbiny parowe i budowa elektrowni. Takie kraje europejskie jak Wielka Brytania, Niemcy, Francja i Belgia przodowały w wydobyciu węgla kamiennego. Poziom cywilizacyjny tych krajów był wówczas wprost proporcjonalny do zwiększającego się zapotrzebowania i zużycia energii, w tym co raz większego udziału zużycia energii elektrycznej.

Lata powojenne to okres głodu energetycznego związanego z odbudową zniszczeń wojennych i zaspakajaniem rosnących potrzeb społecznych. Dobitnym przykładem zapotrzebowania na energię był skokowy przyrost produkcji energii elektrycznej pokazany na wykresie (tab. 2), gdzie podstawowym nośnikiem był węgiel kamienny. Głównymi producentami były: W. Brytania, Niemcy, Francja i Belgia.

Polityka energetyczna Unii Europejskiej miała swój początek w 1950 roku, kiedy to z inicjatywy Francji i Niemiec powstała Europejska Wspólnota Węgla i Stali. Węgiel był głównym nośnikiem energii. Szybko rosło jego wydobycie. W ciągu 15 lat powojennych wydobycie węgla kamiennego w krajach obecnej "15" wzrosło z 341 do 449 mln ton, tj. o 32%. W tym samym czasie wydobycie węgla brunatnego wzrosło jeszcze bardziej, bo z 170 do 337 mln ton w 1960 roku, czyli dwukrotnie. Dopiero w następnych 20. latach węgiel ustąpił miejsca takim nośnikom jak ropa naftowa, gaz ziemny i energia jądrowa. Koniec dwudziestego wieku był także końcem ery węgla kamiennego.

Można powiedzieć, że Wspólnota Węgla i Stali zrobiła swoje, bowiem już po siedmiu latach znacznie poszerzyła swoje zainteresowania i w 1957 roku przekształciła się w Europejską Wspólnotę Gospodarczą, do której przystąpiły Belgia, Francja, Holandia, Luksemburg, RFN i Włochy, aby poprzez Traktat z Maastricht o utworzeniu Unii Europejskiej (podpisany w 1992 przez "dwunastkę") doprowadzić w 2004 roku do jej rozszerzenia o kolejnych członków, w tym Polskę.

Tabela 2. Produkcja energii elektrycznej w Unii Europejskiej w latach 1946-2004 [w TWh].

W znacznie lepszej sytuacji znalazło się górnictwo węgla brunatnego krajów obecnej "15". Wydobycie tego nośnika energii rosło systematycznie, począwszy od 170 mln ton w 1946 r. (z czego na NRD przypadało 110 mln ton) do 434 mln w 1980 r. Po tym okresie wydobycie zmalało, a to z powodu radykalnego ograniczenia wydobycia w byłej NRD i likwidacji wielu kopalń odkrywkowych.

Podobne tendencje wzrostowe wydobycia węgla, choć w innej skali, występowały w krajach obecnej "10". I tu także dominował węgiel jako podstawowy nośnik energii. W pierwszych piętnastu latach powojennych (1946-1960) wydobycie węgla kamiennego wzrosło czterokrotnie, z 62 do 135 mln ton. Kolejne dwadzieścia lat przyniosło dalszy wzrost do 224 mln ton. Dopiero ostatnia dekada wieku wskazuje na postępujące zmiany w strukturze zużycia nośników energii. Węgiel kamienny tracił na znaczeniu, choć w znacznie wolniejszym stopniu niż w krajach "15". Nie malała natomiast rola węgla brunatnego. Wprost przeciwnie. W okresie powojennym górnictwo węgla brunatnego w krajach obecnej "10" zyskało bardzo na znaczeniu. Wydobycie wzrosło z 26 mln ton w 1946 r. do 91 mln w 1960 r., czyli 3,5 razy w ciągu piętnastu lat. W kolejnych latach następował dalszy rozwój, a obecnie wydobycie ustabilizowało się na poziomie 130 mln ton. Miarodajne prognozy wskazują na wieloletnie utrzymanie tego poziomu. Podstawą tego stanu rzeczy jest fakt, że węgiel brunatny jest obecnie najtańszym paliwem do produkcji energii elektrycznej, a jego wytwarzanie odbywa się w nowoczesnych, wysokosprawnych elektrowniach, gwarantujących konkurencyjne ceny energii.

Obecnie poziom wydobycia węgla brunatnego w Unii Europejskiej jest ustabilizowany i wynosi 392 mln ton (tab.1).

Tabela 2. Produkcja energii elektrycznej w Unii Europejskiej w latach 1946-2004 [w TWh].

Górnictwo węgla brunatnego, jak wskazują powyższe dane, ma obecnie ugruntowaną pozycję, głównie jako nośnik energii w produkcji energii elektrycznej. W 2004 r. energia elektryczna w UE, uzyskana z węgla brunatnego stanowiła 10% całości produkcji. Warto zwrócić uwagę, że udział tego nośnika prawie się nie zmienia, począwszy od 1946 roku, przy gwałtownym wręcz wzroście gazu ziemnego i energii jądrowej. Zupełnie inaczej kształtuje się struktura zużycia nośników energii w produkcji energii elektrycznej w krajach - głównych producentach węgla brunatnego (tab. 3 i 3a).

Tabela 3. Produkcja energii elektrycznej w krajach UE - producentach węgla brunatnego [w TWh].

Tabela 3a. Produkcja energii elektrycznej głównych producentów węgla brunatnego [w TWh].

Obecnie 93,6% całkowitej produkcji węgla brunatnego w Unii Europejskiej koncentruje się w Niemczech, Grecji, Polsce i Czechach. Znaczący dla gospodarki energetycznej jest udział energii elektrycznej wytworzonej na bazie tego nośnika w całkowitej produkcji elektroenergii wymienionych krajów. I tak przykładowo w Polsce i Grecji prawie całość wydobycia zasila elektrownie, w Niemczech 92%, a w Czechach 72%. Pokazana w tabeli 3 struktura zużycia nośników w produkcji energii elektrycznej pokazuje jak ważną rolę w produkcji energii elektrycznej odgrywa węgiel brunatny w Grecji, Czechach i w Polsce. Cztery pozostałe kraje mają obecnie ustabilizowane wydobycie węgla brunatnego, przeznaczone w całości do produkcji energii elektrycznej.

Oczekiwane wkrótce przystąpienie Bułgarii i Rumunii do Unii Europejskiej poprawi bilans węgla brunatnego i jego udział w produkcji energii elektrycznej. Rumunia wydobywa obecnie 29 mln ton węgla brunatnego zużywanego w całości w elektrowniach. Bułgaria w 2004 r. wydobyła 23,6 mln ton, z czego 91% odebrały elektrownie. W obu tych krajach wytwarza się około 30-35% energii elektrycznej w elektrowniach opalanych węglem brunatnym.