ZIELONA KSIĘGA - Europejska strategia na rzecz zrównoważonej, konkurencyjnej i bezpiecznej energii

WPROWADZENIE

W dniu 8 marca br. ukazał się Komunikat Komisji Europejskiej pod nazwą "ZIELONA KSIĘGA - Europejska strategia na rzecz zrównoważonej, konkurencyjnej i bezpiecznej energii" (KOM(2006) 105) - zwany dalej Zieloną Księgą.

Zielona Księga przedstawia sposób, w jaki europejska polityka energetyczna mogłaby sprostać trzem zasadniczym celom: zrównoważonemu rozwojowi, konkurencyjności i bezpieczeństwu dostaw.

W dokumencie Komisja Europejska prezentuje swoją wizję strategii energetycznej Europy. Określa podstawy europejskiej polityki energetycznej, przedstawiając propozycje konkretnych działań w sześciu Obszarach Priorytetowych:

1. Energetyka na rzecz wzrostu gospodarczego i tworzenia nowych miejsc pracy w Europie: dokończenie budowy wewnętrznych europejskich rynków energii elektrycznej i gazu.
2. Wewnętrzny rynek energetyczny zapewniający bezpieczeństwo dostaw: solidarność Państw Członkowskich.
3. Bezpieczeństwo i konkurencyjność zaopatrzenia w energię: w kierunku bardziej zrównoważonej, efektywnej i zróżnicowanej energii.
4. Zintegrowane podejście, by stawić czoła zmianie klimatu.
5. Zachęcanie do innowacji: strategiczny plan europejski w zakresie technologii energetycznych.
6. Zmierzanie do wspólnej zewnętrznej polityki energetycznej.

Ocenia się, że światowe zapotrzebowanie na energię wzrośnie do 2030 roku o około 60%. Światowe zużycie ropy naftowej zwiększyło się od 1994 roku o 20% i według analiz ma dalej rosnąć w tempie 1,6% rocznie. Jednocześnie wzrasta uzależnienie UE od importu nośników energii. Jeśli produkowana w UE energia nie stanie się bardziej konkurencyjna, to w ciągu najbliższych 20-30 lat uzależnienie energetyczne wynoszące obecnie 50% wzrośnie do 70%. Taki właśnie odsetek energii będzie musiał być sprowadzony spoza UE - także z regionów niestabilnych politycznie.

W Zielonej Księdze znajdują się odniesienia do węgla:

• wskazano, że węgiel kamienny i węgiel brunatny stanowią obecnie źródło dla około jednej trzeciej produkcji energii elektrycznej w UE,
• podkreślono, że ze względu na postępujące zmiany klimatu, wykorzystanie węgla dla produkcji energii elektrycznej w UE tylko wtedy będzie zgodne z koncepcją zrównoważonego rozwoju, gdy zostanie połączone z komercjalizacją technologii wychwytywania, transportu i unieszkodliwiania CO₂ oraz zastosowaniem czystych technologii spalania węgla,
• wspomniano, że badania naukowe umożliwiły zwiększenie efektywności w elektrowniach opalanych węglem o 30%, w ciągu ostatnich trzydziestu lat. Rozwój technologii spowoduje dalsze ograniczenie emisji CO₂. W ten sposób Zielona Księga zwraca uwagę na poprawę sprawności elektrowni opalanych węglem, co umożliwi redukcję emisji CO₂.

STANOWISKO EUROPEJSKIEGO PRZEMYSŁU WĘGLOWEGO W SPRAWIE ZIELONEJ KSIĘGI

Reprezentujący interesy europejskiego przemysłu węglowego EURACOAL przyjął z zadowoleniem wyrażoną w Zielonej Księdze intencję Komisji Europejskiej w sprawie opracowania długoterminowej strategii energetycznej. Podzielony został pogląd Komisji Europejskiej, że obywatele i przedsiębiorstwa muszą mieć prawo dostępu do bezpiecznego, zrównoważonego i konkurencyjnego zaopatrzenia w energię - zarówno na poziomie UE, jak i w całym świecie. Do osiągnięcia wyżej wymienionych celów mogą się przyczynić w dużej mierze węgiel brunatny i węgiel kamienny, i to zarówno w planie krótko, średnio, jak i długookresowym.

Europejski przemysł węglowy popiera przedstawione przez Komisję trzy główne cele, jednakże za najważniejszy cel uważa bezpieczeństwo dostaw. Jest to podstawa nowoczesnego uprzemysłowionego społeczeństwa, bez której nie może być dyskusji o zrównoważonym rozwoju i konkurencyjności. EURACOAL domaga się również zrównoważonego podejścia do zaopatrzenia w energię i nie stwarzania zagrożenia dla konkurencyjności przemysłu w UE. W sprawie zrównoważonego rozwoju, oprócz perspektywy europejskiej, ważny jest ogólnoświatowy punkt widzenia, szczególnie dotyczący polityki zmian klimatu i zagrożeń związanych z zaopatrzeniem, a wynikających z uwarunkowań geopolitycznych.

Analiza Zielonej Księgi wskazuje, że węgiel może uczestniczyć aktywnie w co najmniej czterech z sześciu Obszarów Priorytetowych zdefiniowanych przez Komisję Europejską. Dlatego też węgiel może być postrzegany jako część rozwiązania wyzwań, jakie stoją przed UE w dziedzinie energii oraz w przewidywanej długoterminowej strategii energetycznej dla Europy.

Zróżnicowanie form energii, bezpieczeństwo dostaw i konkurencyjność

Europejski przemysł węglowy ma znaczny udział w priorytecie 3, tj. zróżnicowania form energii i konkurencyjności zaopatrzenia w energię. EURACOAL oczekuje, że w Strategicznym Przeglądzie Energetyki UE dokonana zostanie głęboka analiza korzyści i wad różnych źródeł energii.

Głównymi zaletami węgla są:

• duże rezerwy i zdolności wydobywcze w Europie;
• duże rezerwy światowe, w większości w regionach stabilnych politycznie;
• dobrze funkcjonujący rynek światowy i znaczące wydobycie węgla w UE;
• węgiel może być łatwo składowany w kopalniach, elektrowniach albo w miejscach pośrednich; składowany w ten sposób może być wykorzystany w wyjątkowych sytuacjach;
• transport węgla nie zależy od specjalnych tras dostawczych i/albo rurociągów; wycieki i ryzyko związane z wykorzystaniem takich sieci nie istnieje; węgiel autochtoniczny może być wykorzystany w sąsiedztwie jego złoża;
• energia elektryczna bazująca na węglu jest bardzo niezawodna;
• ceny węgla są relatywnie stabilne;
• autochtoniczny węgiel umożliwia bezpieczeństwo energetyczne i rozwój gospodarczy oraz stwarza krajowy, jak również regionalny dobrobyt i miejsca pracy; elektrownia o mocy 1.000 MW pracująca 7.000 godz./rok i sprzedająca energię elektryczną za 40 Euro/MWh dostarcza w ciągu 20. lat 6 miliardów Euro do regionu; produkcja węgla wymaga znacznych nakładów na wyposażenie i siłę roboczą, zapewniając w ten sposób tworzenie dochodu i możliwości zatrudnienia na poziomie lokalnym i regionalnym; spalając węgiel autochtoniczny 100% wartości dodanej pozostaje w UE; w przypadku importu węgla wartość ta spada do 70%;
• węgiel podejmuje wyzwania środowiskowe i wykonuje się wiele badań mających na celu stworzenie nowych technologii dla jego wykorzystania (patrz poniżej).

Większe zróżnicowanie różnych form energii i większy udział bezpiecznych (w tym również nowych, nisko emisyjnych, czystych technologii) źródeł energii nie może być więc w Europie osiągnięte realistycznie, bez znaczącego udziału węgla.

Zrównoważony rozwój oraz Strategiczny Plan Europejski w zakresie technologii energetycznych

Zalety węgla mogą pokrywać się z priorytetem 4 dotyczącym zrównoważonego rozwoju i zmian klimatu, jak również z priorytetem 5 związanym ze strategicznym planem europejskim dla technologii w dziedzinie energetyki. Czyste technologie węglowe oferują możliwość ciągłego wykorzystywania węgla, w podobnych ilościach jak dziś i w długim okresie. Zielona Księga deklaruje, co znajduje również oddźwięk w 7. Programie Ramowym, że nie ma jednego rozwiązania naszych problemów energetycznych i musimy zająć się szerokim zakresem technologii, które muszą sprawić by czysty węgiel oraz przechwytywanie i sekwestracja (składowanie) dwutlenku węgla stały się rzeczywistością w skali przemysłowej.

EURACOAL popiera przedstawione w Zielonej Księdze główne elementy Koncepcji Czystego Węgla, która zakłada 1. redukcję SO2, NO_X, pyłu, 2. poprawę sprawności nowych elektrowni i 3. przechwytywanie i składowanie CO₂.

Duża redukcja "klasycznych" emisji została już całkowicie wprowadzona w życie w wielu Państwach Członkowskich UE; zbudowane zostały niezbędne instalacje, a w wielu lokalizacjach planowane są inne. Dostępne metody powinny być wdrożone zgodnie z przepisami Wspólnoty. Jak stwierdza Zielona Księga, europejska i narodowa polityka naukowa zakłada wzrost sprawności elektrowni opalanych węglem o 30% w następnych 30. latach.

Zgodnie z europejskimi i międzynarodowymi programami badawczymi gotowe do wdrożenia technologie przechwytywania i składowania CO₂ będą ekonomicznie uzasadnione od 2020 roku. Komisja Europejska popiera program Platformy Technologicznej "Zero emisji spalin z elektrowni opalanych węglem" (ZEFFPP). Ponadto stworzona Platforma Technologiczna "Zrównoważone Wykorzystanie Zasobów Mineralnych" zajmuje się projektami badawczymi dotyczącymi całego procesu produkcji i wykorzystania surowców mineralnych, w tym przechwytywania i składowania CO₂.

Platforma Technologiczna ZEFFPP wykazała, że w dziedzinie przechwytywania CO₂ i nade wszystko jego składowania, wymagane są znaczne wysiłki badawcze. Muszą być one wprowadzane stopniowo w długim okresie czasu. Obejmują ocenę nowych technologii, rozwój zintegrowanej koncepcji dla elektrowni, jak również ocenę różnych alternatyw dla składowania CO₂. Ich szerokie zastosowanie wymaga, by najpierw te technologie zostały sprawdzone w instalacjach badawczych. Swoje plany budowy zakładów pilotażowych i demonstracyjnych zapowiedziały Vattenfall i RWE. Inne europejskie przedsięwzięcia w przemyśle węglowym zakładają podobne prace i inwestycje. Na podstawie tak zdobytej wiedzy muszą zostać wybrane technologie, które zostaną zastosowane dla budowy instalacji pokazowych. Z dzisiejszej perspektywy można przyjąć, że komercyjne instalacje będą dostępne po 2020 roku.

Dodatkowo, oprócz celu długookresowego, znaczącą redukcję CO₂ można uzyskać w międzyczasie. Europejski przemysł węglowy sugeruje zastąpienie przestarzałych elektrowni, które osiągnęły swój kres, przez bardziej wydajne, nowe instalacje opalane węglem. Skutkiem większej sprawności elektrowni w porównaniu do starych elektrowni byłoby uniknięcie wielu emisji. Służyłoby to bezpiecznemu, zrównoważonemu i konkurencyjnemu zaopatrzeniu w energię, jak również spełnieniu wielu priorytetów przedstawionych w Zielonej Księdze. Ponadto stanowiłoby "most" umożliwiający przejście do przyszłości z przechwytywaniem i przechowywaniem CO₂.

Na podstawie dzisiejszych rozwiązań technologicznych uzasadnione jest oczekiwanie, że do 2020 roku nastąpi poprawa sprawności elektrowni opalanych węglem do powyżej 50%, a przez rozwinięcie innych metod następować będzie dalsze poprawianie procesu oczyszczania gazów spalinowych. W ten sposób można byłoby osiągnąć znaczącą redukcję wszystkich emisji, w stosunku do emisji ze starych instalacji, które wymagają nowych inwestycji. To jeszcze raz świadczy o potrzebie przeprowadzenia wymaganych badań dla rozwoju nowych materiałów i procesów.

Wymiana przestarzałych mocy, dzięki nowoczesnym technologiom stanowi duży potencjał: przyjmując, że elektrownia pracuje 40 lat, przez najbliższych dziesięć lat (do 2015 roku) zastąpionych powinno zostać w UE około 70.000 MW w elektrowniach opalanych węglem kamiennym i około 20.000 MW w elektrowniach opalanych węglem brunatnym. Od 2016 do 2025 roku zastąpienia wymagać będzie pozostałych 40.000 MW elektrowni opalanych węglem kamiennym i 15.000 MW elektrowni opalanych węglem brunatnym. W wyniku tych zmian obniżenie emisji CO₂ wyniosłoby od 250 do 300 milionów ton na rok.

Elektrownie opalane węglem są instalacjami relatywnie wysoko kapitałochłonnymi; są one zaprojektowane by produkować energię elektryczną przez długi okres czasu. Inwestycje w elektrownie, w szczególności nowo projektowane i o zwiększonej sprawności, wymagają bezpieczeństwa inwestycyjnego i stałych warunków. W ostatnich latach tych warunków brakowało; głównym powodem była dominacja nowych celów środowiskowych i przede wszystkim wprowadzenie Systemu Handlu Emisjami (ETS). Z tego powodu następuje systematyczne pogorszenie sytuacji węgla, przy niewystarczającym uwzględnieniu celów i wymagań polityki energetycznej.

System Handlu Emisjami (ETS) zdestabilizował podstawy inwestycyjne nie tylko dla elektrowni opalanych węglem, ale i przyczynił się do dużego wzrostu cen energii elektrycznej oraz spowodował dodatkowe problemy
w gospodarce jako całości. Wszystko to stało się bez rozwiązania zasadniczych problemów zmian klimatu. Było to i jest niemożliwe, ponieważ emisje w UE-25 stanowią tylko 15% całkowitej światowej emisji i wybiórczy europejski system handlu emisjami (ETS) reprezentuje tylko część tej emisji (wykluczając na przykład prawie cały sektor związany z wykorzystaniem produktów naftowych), podczas gdy zapotrzebowanie na energię w Europie i w świecie narasta. Dlatego też pilne jest połączenie w ogólnoświatową strukturę, europejskiego System Handlu Emisjami (ETS) z międzynarodowym ETS i innymi mechanizmami z Kyoto, tj. JI (wspólnymi wdrożeniami) i CDM (mechanizmem czystego rozwoju) i/lub promować globalną inicjatywę technologiczną dla energetyki, włączając w to dalszy rozwój i transfer czystych technologii węglowych, jak również międzynarodowe porozumienie dotyczące sprawności elektrowni.

Wspólna zewnętrzna europejska polityka energetyczna

Produkcja i wykorzystanie węgla może również ułatwiać prowadzenie wspólnej europejskiej polityki zagranicznej dotyczącej energetyki. Znaczny udział węgla kamiennego i węgla brunatnego obniża zależność UE od importu, podtrzymuje dostęp do dużych autochtonicznych rezerw i przyczynia się znacząco do lepszej pozycji w negocjacjach z krajami eksportującymi energię, jak również z innymi krajami lub regionami będącymi konsumentami energii.

Europa to wiodący wytwórca w dziedzinie górnictwa, produkcji mocy i urządzeń monitorujących. Rozwój techniczno-naukowy w dziedzinie poprawy sprawności elektrowni, jak i projekty pilotowe oraz pokazowe dotyczące przechwytywania i składowania CO₂, wskazują na wiodącą rolę Europy w tej dziedzinie badań i rozwoju. Pod uwagę należy wziąć późniejszy eksport tych technologii do krajów trzecich. Ponadto, nowoczesne technologie elektrowniane umożliwią znaczną redukcję emisji na całym świecie, ponieważ dzięki głównym zaletom węgla (bezpieczeństwo, dostępność, stosunkowo niskie ceny) będzie wzrastać jego wykorzystanie w świecie.

STUDIUM "PRZYSZŁA ROLA WĘGLA W EUROPIE"

Aby wspomóc Komisję Europejską i innych partnerów, EURACOAL zaprosił znany szwajcarski Instytut Prognos, do realizacji studium na temat przyszłej roli węgla w Europie.

Zadaniem pierwszej części tego studium było głównie zebranie faktów dotyczących roli węgla w UE-25, Bułgarii i Rumunii. Zanalizowane zostały podstawowe liczby i fakty dotyczące UE; szczegółowo przyjrzano się Państwom Członkowskim produkującym i importującym węgiel. Przedstawione zostały istotne krajowe (i nawet regionalne) charakterystyki; będą one musiały być wzięte pod uwagę w długookresowej polityce energetycznej UE. Prognos zakończył już prace nad tą częścią studium.

Druga część studium, wykonywana obecnie, ma za zadanie przedstawić obiektywną ocenę szans i wyzwań, jakie stoją przed węglem w przyszłości. Na podstawie opracowanego przez Komisję Europejską podstawowego scenariusza rozwoju przemysłu energetycznego, firma Prognos przeliczy i przedstawi inne scenariusze rozwoju, w tym zakładające szybki postęp technologiczny, udział innych rodzajów energii i różne ceny świadectw CO₂.

Rezultaty drugiej części studium zostaną opublikowane przypuszczalnie na początku 2007 roku. EURACOAL jest przekonany, że rezultaty studium wykażą, iż węgiel w połączeniu z czystymi technologiami węglowymi może stanowić istotny czynnik bezpiecznego, zrównoważonego i konkurencyjnego zaopatrzenia w energię obecnie i w przyszłości, nie tylko poprzez modernizację elektrowni pod koniec okresu ich funkcjonowania i budowę nowych elektrowni oraz zwiększenia ich sprawności, ale również na dłuższą metę poprzez wdrożenie wizji przechwytywania i składowania CO₂, a więc bardzo niskiej lub nawet zerowej wartości emisji CO₂ z elektrowni opalanych węglem.

WNIOSKI

EURACOAL popiera wdrażanie wspólnej europejskiej strategii energetycznej, biorącej pod uwagę narodowe charakterystyki dotyczące zaopatrzenia w energię. Węgiel przyczynia się do bezpiecznego, konkurencyjnego i zrównoważonego zaopatrzenia w energię. Europejski przemysł węglowy przyjmuje ze szczególnym zadowoleniem następujące główne kwestie podniesione przez Komisję Europejską:

• Zróżnicowanie form i dywersyfikacja źródeł energii: Dzięki dużym rezerwom i możliwościom eksploatacji węgla w EU-25 i w całym świecie, jak również bezpiecznemu pozyskiwaniu i możliwościom transportu węgla, przemysł węglowy może zagwarantować w długim okresie czasu, zaopatrzenie umożliwiające utrzymanie zróżnicowania form energii w Europie;
• Wspólna europejska polityka zagraniczna dotycząca energetyki: węgiel zapewnia mniejszą zależność, w szczególności od regionów politycznie niestabilnych,
• węgiel może przyczyniać się do konkurencyjności przemysłu w Europie i zapewnienia każdemu dostępności do zasobów energetycznych, m.in. dzięki stosunkowo stabilnej cenie;
• Zrównoważony rozwój i wspieranie innowacji i technologii: Zwiększona sprawność wykorzystania węgla i w dłuższym okresie wizja przechwytywania i składowania CO₂, a więc bardzo niskiej albo nawet zerowej emisji z elektrowni przyczyni się do zrównoważonego zaopatrzenia w energię przy wykorzystaniu węgla. Wymagane są realistyczne okresy czasu, projekty ogłoszone do tej pory dają pierwsze wskazówki co do długości tego okresu; dostępna obecnie technologia poprawiania sprawności wskazuje, że musimy posuwać się do przodu krok po kroku; pomocne w tym będą również działania w ramach Funduszu Badawczego Węgla i Stali (RFCS) i Platformy Technologicznej;
• Bezpieczeństwo inwestycyjne jest bardzo potrzebne ponieważ opalane węglem elektrownie są szczególnie kapitałochłonne. Dotyczy to również nowych wysoko-sprawnych instalacji. W ostatnich latach główną przeszkodą był europejski System Handlu Emisjami (ETS). Jeśli będzie on nadal obowiązywał po 2012 roku, operatorzy nowych i sprawniejszych elektrowni opalanych węglem muszą uzyskać większe bezpieczeństwo inwestycyjne. Po 2012 roku, w ramy ETS muszą zostać włączeni wszystkie główni wytwórcy emisji, aby nie został spowolniony rozwój gospodarczy Europy, szczególnie w porównaniu do innych części świata.

Przedstawione powyżej stanowisko przemysłu węglowego przesłane zostało w lipcu 2006 roku do Ministerstwa Gospodarki w ramach konsultacji stanowiska polskiego rządu w sprawie Zielonej Księgi nt. energetyki.

dr Jacek Libicki

dr Jacek Szczepiński

Materiały wykorzystane:

1. Komisja Europejska: Zielona Księga - Europejska strategia na rzecz zrównoważonej, konkurencyjnej i bezpiecznej energii, KOM (2006) 105, Bruksela, 08.03.2006
2. Stanowisko Europejskiego Stowarzyszenia Węgla Kamiennego i Brunatnego (EURACOAL) dotyczące Zielonej Księgi - Europejska strategia na rzecz zrównoważonej, konkurencyjnej i bezpiecznej energii, Bruksela, 05.2006