Węgiel brunatny w liczbach i faktach lat 1945-2005

Staraniem Biura Zarządu PPWB opracowano statystykę wydobycia węgla brunatnego i zbierania nadkładu w latach 1945-2005. Dane statystyczne obrazują realizację poszczególnych kopalń podziemnych i odkrywkowych. Zbiór danych w układzie chronologicznym wyodrębnia poszczególną jednostkę organizacyjną i sumarycznie obrazuje górnictwo węgla brunatnego jako całość. Taki właśnie układ pozwala prześledzić wydobycie węgla, począwszy od pierwszych powojennych miesięcy 1945 roku aż po dokonującą się rozbudowę potencjału wydobywczego w kolejnych dekadach. Zebranie danych i opisanie faktów w jednym dokumencie oraz jego publikacja w wydawnictwie reprezentującym przemysł węgla brunatnego w Polsce utrwali w pamięci ważne wydarzenia i zachowa je na przyszłość tym bardziej, że archiwa nasze są rozproszone a ich zawartości w miarę upływu czasu ulegają zniszczeniu. Za tło suchych liczb zamieszczonych w tabelach niech posłuży komentarz opisujący w zarysie główne etapy budowy przemysłu węgla brunatnego w latach 1945-2005.

Narodziny, kształtowanie i wiek dojrzały przemysłu węgla brunatnego

W pierwszym kwartale 1945 roku Minister Przemysłu i Handlu powołuje w Katowicach Centralny Zarząd Przemysłu Węglowego, którego główna uwaga skupiona będzie na kopalniach węgla kamiennego oraz na odbudowie i rozwoju potencjału wydobywczego górnictwa węgla kamiennego. Zdecydowanie mniejszym zainteresowaniem ówczesnych decydentów cieszy się problematyka węgla brunatnego, obca mentalnie i niedoceniana w środowisku wychowanym na bogatych tradycjach podziemnego górnictwa.

Rzeczywistość powojenna, jaką tworzą Ziemie Zachodnie i znajdujące się tam poniemieckie kopalnie węgla brunatnego, narzuciła konieczność zmierzenia się z całkowicie nowym doświadczeniem eksploatowania złóż węgla brunatnego w skali przemysłowej. Dla tego celu już 1.08.1945 r. powołana zostaje dyrekcja Zjednoczenia Przemysłu Węgla Brunatnego z siedzibą początkowo w Żarach na Dolnym Śląsku, a następnie w 1950 roku przeniesiona do Wrocławia.

Przedmiotem zainteresowania powołanej jednostki staje się w pierwszej kolejności przejmowanie obiektów kopalnianych na obszarze rozmieszczonym od Bogatyni poczynając poprzez Lubań, Węgliniec, Łęknicę aż po Smogóry i Sieniawę na Ziemi Lubuskiej. W sumie, w okresie kilkunastu miesięcy przejęto kopalnie podziemne Lubań, Henryk, Kaławsk, Maria, Teresa, Pustkowie, Długoszyn, Smogóry, Zapomniana oraz Babina. Wraz z kopalniami przejmowano przykopalniane brykietownie Babina, Kaławsk, Lubań i Smogóry oraz elektrownię Kaławsk i Łoza. Już w 1945 r. dwie kopalnie Lubań i Henryk rozpoczęły wydobycie węgla (40 tys. ton), a brykietownia Lubań wyprodukowała 4,7 tysięcy ton brykietów. W tym samym roku przejęto także, należącą do Kopalni Węgla i Fabryki Brykietów Morzysław-Marantów w powiecie Konin, odkrywkę węgla brunatnego "Morzysław", uruchomioną w pierwszych latach okupacji niemieckiej.

W omawianym czasie w rejonie Bogatyni na Dolnym Śląsku kontynuowana była na dużą skalę odkrywkowa eksploatacja złoża węgla brunatnego w poniemieckiej kopalni "Hirschfelde", należącej w latach 1923-1945 do spółki p.n. Saechsische Werke AG, a w latach 1945-1947 pozostającej pod nadzorem administracji radzieckiej. Kopalnia leżąca po stronie polskiej, obsługiwana przez załogę niemiecką, zaopatrywała elektrownię "Hirschfelde" i brykietownię "Friedensgrenze", leżące po drugiej stronie Nysy Łużyckiej, a więc na terenie strefy okupacyjnej radzieckiej. Przejęcie kopalni od władz radzieckich nastąpiło 16 sierpnia 1947 r. w oparciu o Orzeczenie nr 3 Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 18 czerwca 1947 roku, z zachowaniem ciągłości zaopatrzenia w węgiel wspomnianej elektrowni "Hirschfelde". W roku przejęcia wydobycie kopalni wynosiło 4,3 mln ton węgla brunatnego.

Kopalnia, po przejęciu przez polską administrację i włączeniu jej pod zarząd Zjednoczenia Przemysłu Węgla Brunatnego, nosiła nazwę "Graniczna" aż do czasu, kiedy w styczniu 1951 roku, decyzją Ministra Górnictwa Węglowego, utworzono przedsiębiorstwo państwowe p.n. Kopalnia Węgla Brunatnego "Turów".

W pierwszym pięcioleciu powojennym przejęto jeszcze jedną kopalnię podziemną w rejonie Łagowa, utworzoną w 1950 r. na mocy zarządzenia Ministra Górnictwa Węglowego, jako przedsiębiorstwo państwowe p.n. Kopalnia Węgla Brunatnego "Sieniawa". Kopalnię w następnym roku połączono z istniejącą kopalnią "Smogóry" z siedzibą w Ośnie Lubuskim.

Sumując pionierskie początki przemysłu węgla brunatnego lat 1945-1950 wypada wspomnieć o zaangażowaniu ludzi w dzieło tworzenia zupełnie nowej gałęzi przemysłu mimo braku doświadczonej kadry, zniszczeń, niedostatków zaopatrzenia materiałowego i sprzętu. Był to czas zastępowania wykwalifikowanych załóg niemieckich przez powracających Polaków z różnych stron świata czy osiedlanych tu rodzin wojskowych i przybyszów ze wschodniej i centralnej Polski. Przejęte kopalnie podziemne potrzebowały energii elektrycznej, aby nie dopuścić do ich zatopienia, lokalny przemysł i ludność potrzebowały opału, co tworzyło parcie na szybką odbudowę istniejącego potencjału wydobywczego. Już w 1946 roku kopalnie podziemne wydobyły 248 tys. ton węgla brunatnego. Zwiększając z roku na rok wydobycie osiągnęły w 1950 roku poziom 757 tysięcy ton. W tym samym czasie odkrywka "Morzysław" pod Koninem zwiększyła wydobycie węgla z 11 tysięcy ton w 1945 r. do 199 tysięcy w 1950 roku, a w odkrywce "Graniczna" (obecnie "Turów") wydobyto w 1950 r. 3,9 miliona ton węgla, zbliżając się tym samym do poziomu przedwojennego.

Pomimo rosnącego zapotrzebowania na surowce energetyczne nie przewidywano jeszcze szerszego wykorzystania węgla brunatnego, a zaspokojenie potrzeb energetycznych kraju wiązano wyłącznie z węglem kamiennym. W pierwszej połowie lat pięćdziesiątych głównym kierunkiem zbytu węgla brunatnego był jego eksport z "Turowa" do dawnej NRD w ilościach rzędu 70-80%. Około 15-18% nabywał drobny przemysł i rynek lokalny, 6% zużywały własne brykietownie.

Opanowanie procesów prowadzenia odkrywkowej eksploatacji złóż węgla brunatnego w kopalni Turów miało niewątpliwie wpływ na późniejsze decyzje o rozbudowie zdolności wydobywczych i utworzeniu zespołu paliwowo-energetycznego w tym regionie kraju. Zdobyte doświadczenie dawało wiarygodną podstawę poważnego potraktowania nowej gałęzi przemysłu wydobywczego i przyczyniło się walnie do odpowiadającego nowym czasom zaprojektowania rozwoju polskiej elektroenergetyki. Naturalną konsekwencją była dekada lat 1950-1960, charakteryzująca się decyzjami kreślącymi dalekosiężne perspektywy budowy od podstaw sektora polskiej elektroenergetyki na bazie węgla brunatnego. Sprzyjały tym decyzjom takie czynniki jak rysujący się deficyt elektroenergii, ograniczający narastające zapotrzebowanie przemysłu i ludności oraz korzystne rozmieszczenie rozpoznanych geologicznie zasobów złóż nadających się do ekonomicznie opłacalnej odkrywkowej eksploatacji na skalę wielkoprzemysłową. Podjęte wówczas decyzje położyły trwałe podwaliny pod budowę obiektów kopalnianych i elektrowni w zagłębiu konińsko-adamowskim i turoszowskim.

Praktycznym wyrazem powziętych decyzji było rozpoczęcie przez kopalnię "Konin" budowy od podstaw nowej odkrywki "Gosławice" o zdolności wydobywczej 2 mln ton rocznie. Odkrywka już w 1958 r. dostarczyła pierwszy węgiel do zbudowanej i uruchomionej w tym samym roku pierwszej polskiej elektrowni "Konin" na węglu brunatnym o mocy 583 MW. W 1957 roku kopalnia "Konin" przystąpiła do budowy kolejnej odkrywki "Pątnów" o zdolności wydobywczej rzędu 5 mln ton rocznie dla potrzeb planowanej w sąsiedztwie elektrowni "Pątnów" o mocy 1.600 MW, w tym 1.200 MW na węglu brunatnym i 400 MW opalanych mazutem.

W tym samym zagłębiu rozpoczęto w 1959 r. budowę nowej odkrywki "Adamów" o zdolności wydobywczej rzędu 3 mln ton rocznie dla budowanej elektrowni "Adamów" o mocy 600 MW. W wyniku dokonanych przedsięwzięć, w centralnym regionie kraju powstał, zbudowany od podstaw, kompleks paliwowo-energetyczny o docelowej mocy zainstalowanej 2.387 MW, stanowiący bazę paliwową o perspektywicznym znaczeniu dla polskiej elektroenergetyki.

Dowodem na przełom mentalny w poglądach na przydatność węgla brunatnego w gospodarce jest fakt, że nie poprzestano na budowie zagłębia paliwowo-energetycznego w rejonie Konina i Adamowa. W grudniu 1960 roku zarządzeniem nr 183 Ministra Górnictwa i Energetyki utworzono Kombinat Górniczo-Energetyczny "Turów" w Budowie. Zadaniem kombinatu była budowa elektrowni o mocy 1.200 MW, zwiększonej docelowo do 2.000 MW oraz budowa drugiej odkrywki węgla brunatnego "Turów" II o zdolności wydobywczej rzędu 10-12 mln ton/rok.

Na rezultaty nie trzeba było długo czekać. W zagłębiu konińsko-adamowskim dwie wieloodkrywkowe kopalnie "Konin" i "Adamów" już w 1970 roku wydobywały razem 15,5 mln ton węgla. W zagłębiu turoszowskim pierwszy węgiel z nowo uruchomionej odkrywki "Turów" II pozyskano w 1963 roku, a w ciągu następnych siedmiu lat wydobycie z nowej odkrywki wzrosło do 12 mln ton.

Uruchamiane na bazie węgla brunatnego elektrownie zmieniają radykalnie strukturę zużycia nośników energii. Do 1958 roku podstawowym surowcem w produkcji energii elektrycznej był węgiel kamienny. W 1958 roku uruchomiona elektrownia w Koninie wytwarza 396 GWh energii elektrycznej, co stanowi 1,7% całkowitej produkcji w kraju (23.962 GWh). Siedem lat później, w 1965 r. elektrownie na węglu brunatnym (Konin 583 MW, Adamów 360 MW, Turów 1400 MW) produkują 11.261 GWh i osiągają 25% udziału w krajowej produkcji energii elektrycznej.

W tym miejscu można powiedzieć, że apetyt wzrastał w miarę konsumpcji. W czasie kiedy powstawały i rosły w siłę oba wymienione kompleksy paliwowo-energetyczne, w 1973 roku rozpoczęto przygotowania do budowy nowej kopalni węgla brunatnego "Bełchatów" o zdolności wydobywczej 38,5 mln ton/rok.

Złoże o zasobności ok. 750 mln ton, zalegające w pow. bełchatowskim pod Łodzią zostało odkryte w 1960 roku, można powiedzieć przy okazji - w trakcie poszukiwań ropy naftowej. Już w ramach powołanej w lutym 1973 r. delegatury Zjednoczenia Przemysłu Węgla Brunatnego w Bełchatowie pierwsza grupa z KWB "Konin", jako oddział terenowy Samodzielnego Oddziału Wykonawstwa Inwestycyjnego, przystąpiła do zagospodarowania terenu. W 1975 roku Minister Górnictwa i Energetyki zarządzeniem nr 3 z dnia 17.01.1975 utworzył Kopalnię Węgla Brunatnego "Bełchatów" w Budowie i od tego momentu rozpoczęły się roboty udostępniające złoże do eksploatacji. Krótko potem, w październiku 1975 r. rozpoczyna się montaż pierwszej koparki nadkładowej SchRs-4600x50 firmy Krupp o niespotykanej dotąd w polskim górnictwie wydajności rzędu 100 tys m³/dobę. W styczniu 1976 r. przystąpiono do montażu zwałowarki A2RsB-12500, a w czerwcu 1977 r. rusza pierwszy układ KTZ rozpoczynający zbieranie i zwałowanie nadkładu. Po czterdziestu miesiącach zbierania nadkładu, w listopadzie 1980 r., koparka SRs-2000 wydobyła pierwszy węgiel, a właściwe dostawy do elektrowni rozpoczęły się w grudniu 1981 roku, po uruchomieniu pierwszego bloku energetycznego o mocy 360 MW w elektrowni "Bełchatów". Szczytowe wydobycie węgla kopalnia osiągnęła w 1989 roku wynikiem 37.581 tys. ton, pokrywając w pełni bieżące zapotrzebowanie elektrowni "Bełchatów" o mocy rzeczywistej 4.440 MW.

Kompleks paliwowo-energetyczny "Bełchatów" zdublował dotychczasową produkcję energii elektrycznej na węglu brunatnym. Jej udział w krajowej produkcji w 1990 roku wzrósł do 38%, co jednoznacznie określiło rolę węgla brunatnego w gospodarce energetycznej kraju. Stabilizując udział węgla brunatnego w produkcji elektroenergii rozpoczęto w 2002 roku budowę drugiej odkrywki na złożu "Szczerców" o zasobach przemysłowych 620 mln ton oraz podjęto decyzję o rozbudowie elektrowni "Bełchatów" o dodatkowe 833 MW, co powinno zapewnić ciągłość wytwarzania energii elektrycznej do 2038 roku na poziomie zbliżonym do obecnego.

Podsumowująca ocena znaczenia węgla brunatnego w rozbudowie potencjału wytwarzania energii elektrycznej i zapewnienia bezpieczeństwa energetycznego kraju nie powinna pominąć istotnego odniesienia do istniejącej w Polsce bazy wytwórczej sektora energetycznego i poziomu produkcji energii elektrycznej. Polska gospodarka, mimo posiadania bogatych zasobów węgla kamiennego, cierpiała na niedostatek energii. W porównaniu z europejskimi krajami Polska plasowała się pod względem produkcji energii elektrycznej i jej zużycia na ostatnich miejscach. Produkcja elektroenergii w 1935 r. wynosiła w Polsce zaledwie 2,8 TWh, a prąd był luksusem, zważywszy na ceny energii płacone przez ludność od 3,5 zł/kWh (Katowice) do 6,2 zł/kWh w Łodzi. Dodajmy, że w tym czasie kilogram chleba kosztował 0,34 zł, cukier 1,0 zł, a mięso 1,4 zł. Bardzo silne było też zróżnicowanie w użytkowaniu energii elektrycznej pomiędzy obszarami wschodnimi kraju a zachodnimi oraz między wsią a środowiskiem wielkomiejskim.

Pierwsze lata powojenne w części poprawiły sytuację dzięki przejęciu obiektów energetycznych na Ziemiach Zachodnich. W 1950 roku produkowano zaledwie 9,4 TWh energii elektrycznej ogółem w kraju. W 1958 r. produkcja całkowita w kraju wzrosła do 24,0 TWh, w tym po raz pierwszy pojawiła się energia elektryczna z węgla brunatnego w ilości 0,4 TWh, z udziałem 1,7%. Już w 1962 roku wyprodukowano 2,6 TWh energii elektrycznej z węgla brunatnego, co odpowiadało wielkości produkcji ogółem z 1935 roku.

Lata następne wskazują na rosnący trend produkcji elektroenergii na węglu brunatnym. W 1965 roku co czwarta kilowatogodzina pochodzi z węgla brunatnego. W 1972 roku produkcja energii elektrycznej na bazie węgla brunatnego zwiększa się do 26,8 TWh, a w 1987 roku podwojona do 52,0 TWh stabilizuje się na tym poziomie po dzień dzisiejszy.