Ochrona gleby w projekcie nowych przepisów Unii Europejskiej

Wstęp

Powodem degradacji gleby w Europie jest działalność człowieka, taka jak prace rolnicze i leśne, działalność przemysłowa, turystyka oraz rozwój miast. Oszacowano, że około 115 milionów hektarów odpowiadające 12% całkowitej powierzchni Europy jest dotkniętych erozją wodną, a 42 miliony hektarów erozją powietrzną. Około 3,5 milionów miejsc w Europie uznano za potencjalnie zanieczyszczone. Skutkiem działań, które wywierają negatywny wpływ na glebę jest między innymi utrata jej żyzności.

W związku z powyższym Komisja Europejska uznała, że konieczne jest opracowanie kompleksowej strategii UE w dziedzinie ochrony gleby, której głównym celem będzie ochrona i zrównoważone użytkowanie gleby.

22 września 2006 roku Komisja Europejska opublikowała Komunikat dotyczący europejskiej strategii tematycznej w dziedzinie ochrony gleby oraz projekt dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady ustanawiający ramy dla ochrony gleby oraz zmieniający dotychczasową dyrektywę 2004/35/WE.

Strategia tematyczna w dziedzinie ochrony gleby

Zaproponowana strategia w dziedzinie ochrony gleby jest jedną z siedmiu "strategii tematycznych" przewidzianych w ramach szóstego programu działań na rzecz ochrony środowiska (2002-2012). Przewiduje ona podjęcie działań mających na celu:

- zapobieganie dalszej degradacji gleby i zachowanie jej funkcji,
- przywrócenie zniszczonej gleby przynajmniej do stanu odpowiadającemu obecnemu lub planowanemu jej wykorzystaniu, przy uwzględnieniu kosztów tego działania.

W ramach szczegółowych działań proponuje się:

• utworzenie ramowego prawodawstwa dotyczącego ochrony i zrównoważonego użytkowania gleby;
• włączenie kwestii ochrony gleby do polityk (strategii) opracowywanych i realizowanych na poziomie krajowym i wspólnotowym;
• prowadzenie badań dotyczących gleb, wspieranych przez Wspólnotę oraz krajowe programy badawcze;
• podnoszenie świadomości społecznej w kwestii potrzeby ochrony gleby.

22 września 2006 roku Komisja Europejska przedstawiła dokument pt. "Ocena wpływu strategii tematycznej w dziedzinie ochrony gleby". Zaprezentowane w dokumencie szacunki kosztów, które przeprowadzone zostały w oparciu o dostępne informacje wskazują, że degradacja gleby w UE-25 niesie ze sobą koszty w wysokości do 38 mld euro rocznie.

Oszacowano, że koszty bezpośrednio związane z realizacją proponowanej dyrektywy, które dotyczą głównie zidentyfikowania zagrożonych obszarów oraz sporządzania wykazu zanieczyszczonych miejsc w UE, osiągną do 290 mln euro w ciągu pierwszych pięciu lat, zaś w najbliższych dwudziestu latach wyniosą one do 240 mln euro. Następnie koszty te spadną do poziomu poniżej 2 mln euro rocznie. Dyrektywa nie określa podmiotu ponoszącego koszty jej wdrożenia, gdyż decyzję dotyczącą tej kwestii podejmą samodzielnie państwa członkowskie. W zależności od przyjętego mechanizmu finansowania, koszty będą ponoszone w różnym stopniu przez użytkowników gruntów, sektory przemysłu lub będą finansowane z budżetu krajowego bądź wspólnotowego.

Projekt dyrektywy ramowej dla ochrony gleby

Wraz z przedstawioną powyżej strategią Komisja Europejska zaprezentowała 22 września 2006 roku projekt dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady ustanawiający ramy dla ochrony gleby.

Głównym celem projektowanej dyrektywy jest zobowiązanie państw członkowskich do podjęcia określonych działań dla ochrony gleby, którą rozumie się jako "warstwę skorupy ziemskiej znajdującą się pomiędzy podłożem skalistym, a powierzchnią". Tak więc, według obecnego projektu dyrektywy, za glebę uważa się również utwory czwartorzędowe i trzeciorzędowe wraz z pokładami węgla brunatnego (rys. 1).

W projekcie dyrektywy przedstawione zostały wspólne dla całej Unii Europejskiej zasady, cele i środki działań, mające zapobiegać procesom degradacji gleby, zachodzącym zarówno w sposób naturalny, jak i wywołanych działalnością człowieka. Państwa członkowskie zobowiązane zostały do zidentyfikowania obszarów, w których istnieje ryzyko erozji, spadku zawartości materii organicznej, zagęszczania, zasolenia i osuwania się ziemi. Dla wymienionych obszarów niezbędne będzie opracowanie przez państwa członkowskie programów działań oraz sposobów ich wdrożenia, umożliwiających ograniczenie powyższych zagrożeń.

Należy przy tym zauważyć, że w przedstawionym wykazie działań, które mogą prowadzić do zanieczyszczenia gleby, projekt dyrektywy wymienia między innymi zakłady górnicze i obiekty unieszkodliwiania odpadów wydobywczych (a więc być może zwałowiska zewnętrzne) oraz składowiska odpadów.

Dyrektywa pozostawia państwom członkowskim szeroki zakres samodzielności w ustalaniu szczegółowych celów ochrony gleb oraz w podejmowaniu środków niezbędnych do osiągnięcia tych celów. Dobór środków służących ich osiągnięciu pozostawałby więc w gestii państw członkowskich, przy czym powinny być one opłacalne i technicznie wykonalne, co uznać należy za rozwiązanie korzystne dla przemysłu węgla brunatnego.

Identyfikacja obszarów degradacji gleby musi nastąpić w ciągu pięciu lat od transpozycji dyrektywy na grunt prawa polskiego, a w ciągu siedmiu lat powinien zostać sporządzony program środków umożliwiających realizację celów dyrektywy. W ciągu ośmiu lat od tej daty program środków musi zostać wprowadzony w życie.

Podsumowanie

Projekt dyrektywy ustanawiający ramy dla ochrony gleby obejmuje swym zakresem zakłady górnicze, w tym kopalnie odkrywkowe węgla brunatnego, obiekty unieszkodliwiania odpadów wydobywczych oraz składowiska. W swym obecnym kształcie dyrektywa nie określa podmiotu ponoszącego koszty jej wdrażania (tj. zidentyfikowania obszarów degradacji gleby i opracowania właściwego programu działań oraz sposobu ich wdrażania), pozostawiając tę decyzję państwom członkowskim. Państwa członkowskie otrzymały również szeroki zakres samodzielności w ustalaniu szczegółowych celów ochrony gleb oraz w podejmowaniu środków niezbędnych do osiągnięcia tych celów.

Obecny projekt dyrektywy nie stawia wymagań skierowanych bezpośrednio do tych użytkowników gleby, których działania mogą lub powodują degradację gleby. Zobowiązuje natomiast państwa członkowskie do wpływania na takich użytkowników, w celu podjęcia odpowiednich środków mających zapobiec lub ograniczyć degradację gleby.

Projekt powyższej dyrektywy podlega procedurze "współdecydowania", a więc wymaga zatwierdzenia w Parlamencie Europejskim i Radzie Unii Europejskiej. Należy spodziewać się, że pojawią się próby wprowadzenia poprawek niekorzystnych dla przemysłu węgla brunatnego. Dlatego też należy szczegółowo monitorować dalsze prace nad projektem tej dyrektywy w organach Unii Europejskiej.

Materiały wykorzystane

1. Komisja Wspólnot Europejskich, Wniosek dotyczący dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady ustanawiająca ramy dla ochrony gleby oraz zmieniająca dyrektywę 2004/35/WE, Bruksela, 22.09.2006, KOM(2006) 232 wersja ostateczna.
2. Komisja Wspólnot Europejskich, Komunikat Komisji do Rady, Parlamentu Europejskiego, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego oraz Komitetu Regionów, Strategia tematyczna w dziedzinie ochrony gleby, Bruksela, 22.09.2006, KOM(2006) 231 wersja ostateczna.
3. Komisja Wspólnot Europejskich, Dokument towarzyszący dla Komunikatu Komisji do Rady, Parlamentu Europejskiego, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego oraz Komitetu Regionów, Ocena wpływu dotycząca strategii tematycznej w dziedzinie ochrony gleby, Bruksela, 22.9.2006, SEK(2006) 620 wersja ostateczna.