Ochrona środowiska w Kopalni Turów na miarę XXI wieku

XXI wiek dla kopalni Turów będzie jednocześnie okresem intensywnego rozwoju jak i likwidacji zakładu górniczego. Wiąże się to z poważnymi wyzwaniami jeżeli chodzi o ochronę środowiska.

W najbliższych latach pożegnamy się definitywnie ze zwałowiskiem zewnętrznym. Zostało ono praktycznie zrekultywowane. Nie udało się, niestety, na etapie projektowania rekultywacji zainteresować gminy wykorzystaniem tych terenów dla potrzeb rekreacji. W 1996 roku powstało w kopalni opracowanie będące propozycją zagospodarowania północnego zbocza zwałowiska zewnętrznego i jego przedpola. W opracowaniu założono wprowadzenie zieleni uporządkowanej - parkowej na przedpolu zwałowiska mające w tle zalesione zbocza. Opracowanie zagospodarowania terenu miało przełamać silną w tym czasie barierę psychologiczną oceny miejsca zwałowiska jako terenu nieprzyjaznego człowiekowi w strefę przyjazną o nowych walorach rekreacyjnych i krajobrazowych, które osiągnie się poprzez działania rekultywacyjne, nowe ukształtowanie terenu i zagospodarowanie go programem funkcjonalnym umożliwiającym zorganizowanie terenów rekreacyjnych, uzupełnionych architektonicznymi elementami terenowymi.

Głównymi funkcjonalnymi elementami zagospodarowania miały być trasy rowerowe, ścieżki i szlaki spacerowe oraz drogi wycieczek konnych. Trasy miały łączyć takie elementy zagospodarowania terenu jak polany piknikowe, polany do jazdy konnej, trasy widokowe oraz punkt wędkarski, którego organizację przewidziano po rekultywacji zbiorników retencyjnych zbocza zwałowiska.

Odkrywka widziana ze zwałowiska.

W tej chwili jest duże zainteresowanie utworzeniem tras rowerowych oraz innych atrakcji rekreacyjno-sportowych na terenach byłego zwałowiska. Towarzystwo Miłośników Ziemi Bogatyńskiej zabiega o to. Interesuje się też terenami zwałowisk wewnętrznych. Mamy nadzieję, że zamiar ten się powiedzie, zwałowisko bowiem stało się terenem atrakcyjnym turystycznie. Wykształcony charakterystyczny dla zbiorowisk leśnych piętrowy układ roślinności (drzewa, krzewy, runo, mchy), przewaga gatunków leśnych, obecność licznych zwierząt (między innymi dzik, sarna, zając, piżmak, kaczki krzyżówki) czyni ten teren przyjazny ludziom, a z jego wierzchołka można podziwiać całą kopalnię z imponującą odkrywką (2.383 ha) w tle. U stóp zwałowiska od strony Bogatyni rozwija się budownictwo jednorodzinne.

Budownictwo jednorodzinne u stopy zwałowiska.

Mimo, że na zwałowisku zewnętrznym z 2.175 ha zrekultywowanych jest 2.104 ha (tj. ok. 97%) monitorujemy ciągle jakość wód odprowadzanych ze zwałowiska, charakter i przebieg procesów glebotwórczych na zwałowisku oraz proces osiadania terenu. Do pomiarów tego ostatniego procesu wykorzystywane są metody pomiarowe oparte na technice GPS: statyczna metoda satelitarna oraz pomiar satelitarny w czasie rzeczywistym RTK-GPS.

Tereny kopalni zlokalizowane są w zlewni Nysy Łużyckiej. Kopalnia rocznie zrzuca około 15 mln m³ wody z czego poprzez dwie oczyszczalnie od 8 do 12 mln m³. W zakresie ochrony wód realizujemy aktualnie modernizację oczyszczalni wód nad potokiem Ślad w Bogatyni. Działania modernizacyjne związane są między innymi z wdrażaniem tzw. Ramowej Dyrektywy Wodnej, jednej z około 200 dyrektyw unijnych dotyczących ochrony środowiska. Ramowa Dyrektywa Wodna implementowana na grunt prawa polskiego zakłada, że Państwa Członkowskie będą chronić, poprawiać i przywracać stan wszystkich wód powierzchniowych, podziemnych oraz obszarów chronionych w ciągu 15 lat od dnia wejścia w życie, tj. do 2015 roku (dyrektywa została wydana w 2000 roku). W związku z dyrektywą realizowane były prace w ramach Projektu Phare "Pomoc techniczna w zakresie wdrażania Ramowej Dyrektywy Wodnej 2000/60/WE w Polsce" dla zlewni Pilotażowej Nysy Łużyckiej. Kopalnia uczestniczyła w tym programie jako jeden z użytkowników. Etapami tworzenia planu gospodarowania wodami na obszarze zlewni Nysy Łużyckiej były: diagnoza (wykonana na podstawie dotychczasowych wyników prac różnych instytucji); określenie celów, określenie strategii oraz stworzenie programu działań. Prace w zakresie realizacji postanowień dyrektywy w odniesieniu do Nysy Łużyckiej prowadzi RZGW we Wrocławiu. W grudniu 2006 roku rozpoczęły się prace mające na celu zapewnienie udziału społeczeństwa w procesie przygotowania planów gospodarowania wodami, które będą stanowić jeden z podstawowych instrumentów zrównoważonego zarządzania zasobami wodnymi. Kopalnia uczestniczy w tych pracach i przygotowuje się do wypełnienia wymogów płynących z dyrektywy.

Budowa funkcjonujących w kopalni oczyszczalni miała miejsce w roku 1999 (nad Nysą) i w roku 2000 (nad Potokiem Ślad) i była działaniem określonym technologią tzw. "końca rury". Od tego okresu zmieniły się wartości dopuszczalne zawiesiny ogólnej, która jest charakterystycznym zanieczyszczeniem wód kopalnianych z 50 do 35 g/m³. Dlatego też w 2002 roku przystąpiono do prac modernizacyjnych oczyszczalni wybierając technologię, która spełnia warunki najlepszej dostępnej techniki (BAT). Jest też jedną z najnowocześniejszych stosowanych na świecie, a po zakończeniu budowy w br. będzie jedyną tego typu instalacją w Polsce.

Schemat działania modernizowanej oczyszczalni.

Wspomniana technologia polega na fizyko-chemicznym usuwaniu zawiesin za pomocą preparatów chemicznych oraz specjalnych ziaren mikropiasku, które mają za zadanie zwiększyć powierzchnie reakcji oraz działać jako obciążnik powodując szybsze tworzenie oraz opadanie powstających kłaczków zawiesiny. Dzięki zastosowaniu tej technologii można uzyskać taką samą wydajność jak dla tradycyjnych oczyszczalni przy wymiarach reaktorów mniejszych od stosowanych tradycyjnie o przynajmniej 75%. Budowana oczyszczalnia przy pompowni T6 będzie również w tej technologii.

Modernizowana oczyszczalnia nad Potokiem Ślad.

Zmieniło się też podejście do sprawy oczyszczania wód. Nie są to już tylko działania na zrzucie. Projektowany system odwodnienia kopalni zakłada zgodnie z wymogami prawa ochrony środowiska eliminowanie zanieczyszczenia u źródeł ich powstawania. Osiąga się to przez właściwe projektowanie systemów odwodnienia, budowę systemu osadników, oddzielanie wód czystych od zanieczyszczonych, czego przykładem jest pompownia TII/5 (wody czyste z terenów zrekultywowanych odpompowywane są bezpośrednio do odbiornika).

Coraz częściej zagospodarowuje się tereny wyłączone czasowo z produkcji, co zmienia charakter zlewni i ogranicza w sposób bardzo istotny wymywanie drobnoilastych cząstek, które stanowią tzw. zawiesinę - najistotniejsze zanieczyszczenie wód kopalnianych.

Istotnym problemem w zakresie ochrony środowiska w kopalni jest hałas. Realizowany jest szereg działań mających ograniczyć do właściwych standardów oddziaływanie w tym zakresie. Są to działania zlokalizowane w rejonie Zatonia-Trzcińca oraz Bogatyni. W pierwszym z rejonów zadania wiążą się z modernizacją rozdzielni węgla oraz modernizacją estakady do elektrowni oraz samych przenośników węglowych transportujących węgiel do elektrowni.

Do tej pory wykonano obudowę ścian estakady węglowej płytami warstwowymi Alamenti zamontowano podkładki gumowe pod osłonami przenośników, wymieniono zestawy krążników nośnych na krążniki z płaszczem z tworzywa sztucznego, przeniesiono układy napinania przenośników do budynku rozdzielni.

Odnowiona estakada.

Jest to tylko część zaplanowanych działań jakie już przyniosły efekty w postaci obniżenia hałasu od 6 do 10 dB. W rejonie Bogatyni planowana jest budowa ekranu akustycznego. Do niedawna ustawodawstwo wspólnotowe dotyczące ochrony przed hałasem zorientowane było wyłącznie na ustanawianiu standardów produktowych (dotyczących poziomów wytwarzanego hałasu) dla poszczególnych grup produktów, takich jak samochody, sprzęt budowlany, sprzęt gospodarstwa domowego itp. Pojawiły się jednak dyrektywy regulujące kwestie hałasu bardziej kompleksowo. Uchwalona została mianowicie dyrektywa 2002/49/WC, której celem jest ustanowienie wspólnego dla całego obszaru Wspólnoty podejścia do redukcji poziomu hałasu w środowisku. Zobowiązuje ona państwa członkowskie do dokonywania pomiarów hałasu przy użyciu określonych w dyrektywie metod do sporządzania odpowiednich map akustycznych, opracowania planów działania dotyczących zarządzania hałasem i jego skutkami oraz - w miarę potrzeby - redukcji hałasu. Sporządzanie map i opracowanie planów ma następować w dwóch etapach. W pierwszej kolejności dotyczyło to aglomeracji o liczbie mieszkańców >250.000 oraz głównych dróg linii kolejowych i lotnisk. W drugim etapie działania te będą dotyczyć aglomeracji o liczbie mieszkańców >10.000. Dla nich plany i mapy mają powstać do końca 2013 roku. Kopalnia musi więc tak planować swoje działania i realizować inwestycje by być przygotowana na stawiane planem wymagania. Przy wszystkich planach rozwoju kopalni prognozuje się oddziaływania na środowisko i planuje działania, które mają ograniczać niekorzystne oddziaływania do norm przewidzianych prawem.

Działania w zakresie ochrony środowiska w kopalni dotyczą też w dużej mierze przyszłości. Do działań tych należą między innymi przygotowanie procesu odzysku odpadów paleniskowych z elektrowni, przygotowanie terenów pod przyszłą eksploatację i zabezpieczenie Opolna Zdrój przed negatywnymi skutkami rozwoju eksploatacji czy też plany przyszłej rekultywacji zwałowisk wewnętrznych i zagospodarowania wyrobisk poeksploatacyjnych oraz zabezpieczenia obiektów budowlanych w otoczeniu kopalni przed występowaniem tzw. szkód górniczych.

Wykorzystanie odpadów paleniskowych w procesie zwałowania będzie realizacją podstawowych zasad postępowania z odpadami (tzw. "triadą" postępowania), która nakazuje: w pierwszej kolejności zapobiegać powstawaniu odpadów lub ograniczać ich ilość i negatywne oddziaływanie na środowisko, jeżeli nie uda się zapobiec powstawaniu odpadów - zapewnić ich zgodny z zasadami ochrony środowiska odzysk i jeżeli nie uda się poddać odpadów odzyskowi - zapewnić ich unieszkodliwianie. W ramach unieszkodliwiania dopiero w ostatniej kolejności może mieć miejsce składowanie. Planując odzysk odpadów paleniskowych w procesie rekultywacji wyrobiska działamy zgodnie z nakazami prawa oraz ewidentnymi korzyściami polegającymi na niebudowaniu składowisk.

Użyźnianie gleby popiołem powstałym z wypalonego lasu tzw. system "żarowy" stosowany był na terenach Polski już w I-VIII wieku. Opinia o wartości nawozowej popiołów pozyskiwanych ze spalonego drewna i innej materii organicznej przetrwała do naszych czasów. W okresie międzywojennym popiół w zagrodach wiejskich był oddzielnie składowany i stosowany jako nawóz w uprawie szczególnie cennych roślin. Nawozy mineralne, które już w początkach XX wieku usilnie propagowano, powszechnie nazywano popiołami. W warunkach kopalni odpady paleniskowe są czynnikiem odkwaszającym oraz poprawiającym stateczność skarp gruntów zwałowych. Służyć będą jednocześnie do wypełnienia wyrobiska po wymieszaniu z nadkładem.

Przyszła likwidacja zakładu górniczego i rekultywacja są problemami istotnymi i rozstrzyganymi już w dniu dzisiejszym. Rozwiązania w tym zakresie determinują wielkość tzw. funduszu rekultywacji, co jest sprawą bardzo istotną dla finansów kopalni już dziś, jak i ma wpływ na ustalaną technologię prac górniczych. Zakłada się na dzień dzisiejszy, że zwałowisko wewnętrzne będzie rekultywowane w kierunku leśnym, natomiast wyrobisko końcowe utworzy potężny zbiornik wodny o powierzchni około 1.800 ha. Sprawa przyszłego zagospodarowania terenów pogórniczych będzie niewątpliwie przedmiotem lokalnego i ponadregionalnego planowania, które zapewni w przyszłości harmonijny rozwój terenów wokół powstałego jeziora. Plany powinny uwzględniać zmiany demograficzne oraz gospodarczo-strukturalne jak również wyobrażenia potencjalnych inwestorów jak i użytkowników powstających obszarów. Możliwości szczegółowego zagospodarowania jest wiele: obszary dla miłośników campingu czy caravaningu, turystyczne punkty usługowe, port i centrum sportów wodnych, punkty gastronomiczne.

Budynek architektury łużyckiej w Wyszkowie.

Może na terenach pogórniczych uda się zbudować skansen obiektów architektury łużyckiej, których dużo na terenie gminy Bogatynia niszczeje i jako obiekty mieszkalne nie sprawdzają się w dzisiejszych czasach najlepiej.

W 1971 roku odbył się w Opolnie-Zdrój Plener Ziemia Zgorzelecka pod nazwą Nauka i sztuka w procesie ochrony naturalnego środowiska człowieka. Brało w nim udział wielu znamienitych krytyków i malarzy, takich jak Stanisław Fijałkowski, Wanda Gołkowska, Konrad Jarodzki, Jarosław Kozłowski, Lech Okołów, Kajetan Sosnowski. Plonem było wiele prac, a między innymi taka, wyobrażająca kopalnię Turów (autorstwa Ludmiły Popiel).

Praca Ludmiły Popiel.

Według nas krajobraz po kopalni będzie bardziej zbliżony do obrazu naszego kolegi Adama Pędziwola.

Obraz olejny Adama Pędziwola.