Budowa nowych odkrywek Kopalni "Konin" w świetle przepisów ochrony środowiska

Specyfiką kopalni "Konin" jest prowadzenie wieloodkrywkowej działalności górniczej. W swojej 60-letniej historii KWB "Konin" uruchomiła już dziesięć odkrywek, ma zatem spore doświadczenie w przygotowywaniu kolejnych złóż do eksploatacji.

Otwarcie nowej odkrywki wymaga szeregu przedsięwzięć: od prac koncepcyjnych i projektowych, przez uzyskanie koncesji aż do budowy. Działania te wymagają dużego wysiłku i ogromnego zaangażowania pracowników i współpracujących biur projektowych. Rozpoczęcie każdego kolejnego procesu inwestycyjnego stanowi niepowtarzalne wyzwanie, zwłaszcza w zmieniających się uwarunkowaniach formalno-prawnych.

Polska, przystępując do Unii Europejskiej i podpisując traktat akcesyjny w 2004 roku, jako nowe państwo członkowskie zobowiązała się transponować do krajowego porządku prawnego prawo wspólnotowe, w tym także w zakresie skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia na środowisko naturalne. Nasz kraj, wprowadzając dyrektywy unijne, stworzył nowy porządek prawny w relacji planowanych przedsięwzięć i ochrony środowiska z zachowaniem zrównoważonego rozwoju.

Kopalnia "Konin" po raz kolejny stanęła przed nowym wyzwaniem, tj. przygotowaniem stosownych decyzji i pozwoleń koniecznych do rozpoczęcia eksploatacji z perspektywicznych odkrywek "Tomisławice" i "Piaski", w nowych uwarunkowaniach prawnych, spójnych z przepisami prawa unijnego.

Kilkuletnia budowa odkrywki wymaga spełnienia wielu obowiązków nałożonych przepisami, szczególnie w zakresie ochrony środowiska. Realizacja przedsięwzięcia mogącego znacząco oddziaływać na środowisko (a takim jest odkrywka węgla brunatnego) jest możliwa wyłącznie po uzyskaniu decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach zgody na jego realizację, zwanej też w skrócie "decyzją środowiskową".

Wydanie decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach następuje przed uzyskaniem koncesji na poszukiwanie lub rozpoznawanie złóż kopalin, na wydobywanie kopalin ze złóż, a także przed decyzją o pozwoleniu na budowę obiektu budowlanego czy też pozwolenia wodno-prawnego na wykonywanie urządzeń wodnych. Decyzję o środowiskowych uwarunkowaniach dołącza się do wniosku o uzyskanie wymienionych dokumentów. Czas ważności obowiązywania decyzji środowiskowej do 18 sierpnia 2007 r. wynosił 2 lata z możliwością wydłużenia jej o dalsze 2 lata. Od 19 sierpnia 2007 roku czas obowiązywania decyzji został wydłużony do 4 lat. W przypadku kilkuletniej budowy odkrywki nawet nowy wydłużony termin obowiązywania może być niewystarczający.

Decyzja o środowiskowych uwarunkowaniach konieczna jest przed uzyskaniem koncesji na wydobywanie węgla brunatnego ze złoża. Organem właściwym do wydania takiego dokumentu jest wójt gminy, na obszarze której znajduje się największa część terenu odkrywki, w porozumieniu z wójtami innych gmin. Do wniosku o wydanie decyzji środowiskowej skierowanego do wójta gminy należy załączyć raport o oddziaływaniu odkrywki na środowisko oraz poświadczoną przez organ geodezyjny kopię mapy ewidencyjnej z zaznaczonymi granicami odkrywki i przewidywanym obszarem jej oddziaływania.

Postępowanie administracyjne prowadzone jest zgodnie z procedurą określoną w Kodeksie Postępowania Administracyjnego i w ustawie Prawo ochrony środowiska dla przedsięwzięcia mogącego znacząco oddziaływać na środowisko oraz mogącego oddziaływać na obszar Natura 2000. Organ wydający decyzję prowadzi uzgodnienia z:

• Ministrem Środowiska - w przypadku uzyskania koncesji na wydobywanie węgla,
• Państwowym i Wojewódzkim Inspektorem Sanitarnym - w każdym przypadku,
• wojewodą - również w każdym przypadku.

Tereny przyszłej odkrywki.

W razie oddziaływania odkrywki na obszar Natura 2000 przy uzgodnieniu warunków realizacji inwestycji przez wojewodę uczestniczy wojewódzki konserwator przyrody. Należy przypomnieć, że sieć obszarów Natura 2000 obejmuje:

1. Obszary specjalnej ochrony ptaków;
2. Specjalne obszary ochrony siedlisk.

Zbiornik wodny w wyrobisku odkrywki "Pątnów".

Obszary te zostały wyznaczone przez Ministra Środowiska i przesłane do Komisji Europejskiej. Jeśli na obszarze przewidzianym do eksploatacji węgla brunatnego lub w zasięgu jego oddziaływania znajdują się obszary Natura 2000, wojewoda może zezwolić na budowę kopalni odkrywkowej. Jednak wcześniej zobowiązany jest, zgodnie z art. 6.4 "Dyrektywy siedliskowej", przesłać poprzez Ministra Środowiska Standardowy Formularz Komunikacyjny do Komisji Europejskiej o opinię. Formularz ten opracowywany jest w oparciu o raport o oddziaływaniu odkrywki na środowisko. Najważniejszymi elementami zawartymi w formularzu są:

1. Obszary Natura 2000, występujące tam siedliska i gatunki o znaczeniu priorytetowym.
2. Opis analizowanych wariantów realizacji przedsięwzięcia.
3. Uzasadnienie przyjęcia projektu, pomimo oddziaływań na obszary Natura 2000, ze względu na nadrzędny interes publiczny.
4. Opis działań minimalizujących.
5. Opis działań kompensujących wraz z harmonogramem ich wdrażania.

Po uzyskaniu pozytywnej opinii Komisji Europejskiej wojewoda wydaje uzgodnienie realizacji inwestycji.

Budowane przez kopalnię "Konin" dwie nowe odkrywki węgla brunatnego, "Tomisławice" i "Piaski", oddziaływają swym zasięgiem na obszary Natura 2000, a uruchomienie jednej z nich wymaga pozytywnego stanowiska Komisji Europejskiej.

W postępowaniu w sprawie oddziaływania odkrywki na środowisko ocenia się:

1. Bezpośredni i pośredni wpływ odkrywki na:
   a) środowisko oraz zdrowie i warunki życia ludzi,
   b) dobra materialne,
   c) zabytki,
   d) wzajemne oddziaływanie między czynnikami wymienionymi w punktach a-c,
   e) dostępność do złóż kopalin.
2. Możliwości oraz sposoby zapobiegania i ograniczania negatywnego oddziaływania na środowisko.
3. Wymagany zakres monitoringu.

Zwałowisko zewnętrzne odkrywki "Lubstów".

Zgodnie z Rozporządzeniem Rady Ministrów z 9 listopada 2004 r. w sprawie określenia rodzajów przedsięwzięć mogących znacząco oddziaływać na środowisko oraz szczegółowych uwarunkowań związanych z kwalifikowaniem przedsięwzięcia do sporządzenia raportu o oddziaływaniu na środowisko, wydobywanie węgla brunatnego ze złoża metodą odkrywkową zaliczane jest do przedsięwzięć mogących znacząco wpływać na środowisko i wymaga sporządzenia raportu.

Raport o oddziaływaniu odkrywki na środowisko obejmuje:

1. Opis odkrywki, a w szczególności:
   a) charakterystykę odkrywki i warunki wykorzystania terenu w formie realizacji i eksploatacji,
   b) opis technologii eksploatacji odkrywki,
   c) przewidywane wielkości emisji wynikające z funkcjonowania odkrywki.
2. Opis elementów przyrodniczych środowiska objętych zakresem przewidywanego oddziaływania odkrywki w zasięgu maksymalnego leja depresyjnego.
3. Opis istniejących w sąsiedztwie lub w bezpośrednim zasięgu oddziaływania odkrywki zabytków chronionych na podstawie przepisów o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami.
4. Opis analizowanych wariantów, w tym wariantu:
   a) polegającego na niepodejmowaniu budowy odkrywki,
   b) najkorzystniejszego dla środowiska wraz ze szczegółowym uzasadnieniem ich wyboru.
5. Określenie przewidywanego wpływu odkrywki na środowisko przy każdym z analizowanych wariantów.
6. Analizę i ocenę możliwych zagrożeń i szkód dla zabytków chronionych, a w szczególności zabytków archeologicznych w obrębie odkrywki.
7. Uzasadnienie wybranego wariantu ze wskazaniem oddziaływania na środowisko, w szczególności na:
   a) ludzi, zwierzęta, rośliny, wody i powietrze,
   b) powierzchnię ziemi z uwzględnieniem ruchów masowych ziemi, klimat i krajobraz,
   c) dobra materialne,
   d) zabytki i krajobraz kulturowy, objęte istniejącą dokumentacją, w szczególności rejestrem lub ewidencją zabytków,
   e) wzajemne oddziaływanie między elementami wymienionymi w punktach a-d.
8. Opis przewidywanych znacznych oddziaływań odkrywki na środowisko obejmujący bezpośrednie, pośrednie, wtórne, skumulowane, krótko-, średnio- i długoterminowe, stałe i chwilowe oddziaływanie na środowisko wynikające z:
   a) istnienia odkrywki,
   b) wykorzystania zasobów środowiska,
   c) emisji.
9. Opis przewidywanych działań mających na celu zapobieganie, ograniczenie i kompensację przyrodniczą negatywnych oddziaływań na środowisko.
10. Przedstawienie zagadnień w formie graficznej w postaci różnorakich map w różnych skalach i zakresach.
11. Analizę możliwych konfliktów społecznych związanych z budową odkrywki.
12. Przedstawienie różnorakiego monitoringu oddziaływania odkrywki na etapie budowy i eksploatacji.
13. Streszczenie w języku niespecjalistycznym informacji zawartych w raporcie.
14. Wskazanie trudności wynikających z braku wiedzy przy opracowaniu raportu.
15. Spis literatury stanowiącej podstawę do sporządzenia raportu.
16. Autorów raportu.

Rekultywacja w kierunku rolniczym. Była odkrywka "Jóźwin".

Raport oddziaływania na środowisko odkrywki, w tym obszar Natura 2000, jest opracowaniem wielobranżowym. Wykonawcą takiego raportu może być instytucja dysponująca specjalistami w różnych dziedzinach m.in. górniczej, geologicznej, hydrogeologicznej, hydrologicznej, hydrotechnicznej, przyrodniczej w szerokim zakresie oraz w dziedzinie ochrony środowiska. Przy wykonywaniu raportu, zwłaszcza w zakresie oddziaływania na obszary Natura 2000, opracowania wymagają dużej dokładności, a w przypadku bliskiego sąsiedztwa tych obszarów przyjęcia zasady ostrożności.

W związku z wejściem w życie przepisów ochrony środowiska dotyczących decyzji środowiskowej, a także trudnościami w interpretacji tych przepisów w odniesieniu do górnictwa odkrywkowego, raport opracowany dla odkrywki "Tomisławice" podlegał wielokrotnym uzupełnieniom przez różnych specjalistów, zwłaszcza w zakresie przyrodniczym.

Po ponadrocznym uzgadnianiu warunków budowy odkrywki i oddziaływania na środowisko, na podstawie uzyskanych postanowień od właściwych organów, wójt gminy Wierzbinek wydał decyzję o środowiskowych uwarunkowaniach realizacji przedsięwzięcia polegającego na wydobywaniu węgla ze złoża "Tomisławice". Należy nadmienić, że w trakcie postępowania administracyjnego związanego z uzyskaniem decyzji środowiskowej prowadzone były wielokrotnie konsultacje i spotkania informacyjne z mieszkańcami zainteresowanych gmin, na których omawiano problemy wynikające z przyszłej działalności odkrywkowej, w tym oddziaływanie na środowisko - szczególnie na środowisko wodne. Przeprowadzono również rozprawę administracyjną dla mieszkańców sołectw, których dotyczyło postępowanie w przedmiocie wydania decyzji środowiskowej. Decyzja o środowiskowych uwarunkowaniach po uprawomocnieniu staje się ostateczna i jest istotnym załącznikiem do wniosku o wydanie koncesji na wydobywanie węgla brunatnego ze złoża.

Rekultywacja odkrywki "Kazimierz" w kierunku leśnym.

Natomiast w celu uzyskania pozwoleń na stawianie obiektów budowlanych czy pozwoleń wodno-prawnych konieczna jest następna decyzja o środowiskowych uwarunkowaniach realizacji przedsięwzięcia. Dotyczy to między innymi takich zadań jak: odwodnienie odkrywki, budowa linii energetycznych, budowa dróg, budowa obiektów budowlanych, przebudowa sieci wodociągowych. Uzyskanie takiej decyzji środowiskowej powinno przebiegać znacznie szybciej, zgodnie z wymaganą prawem ochrony środowiska procedurą i w oparciu o raport oddziaływania tych przedsięwzięć na środowisko.

Otrzymana decyzja środowiskowa nakłada na zakład górniczy wiele obowiązków i zobowiązań w zakresie ochrony środowiska jeszcze przed rozpoczęciem budowy, w trakcie eksploatacji, jak i po jej zakończeniu. Dotyczy to szczególnie prowadzenia monitoringu:

• wód podziemnych i powierzchniowych,
• gleby,
• powietrza,
• hałasu,
• deformacji terenu,
• przyrodniczego,
• promieniowania elektromagnetycznego.

Nowym zadaniem w działalności górniczej jest konieczność prowadzenia przez kopalnię monitoringu przyrodniczego na obszarach Natura 2000, w ramach którego nałożono obowiązek:

• monitorowania wybranych powierzchni siedlisk przyrodniczych oraz gatunków roślin na wytypowanych stanowiskach kontrolnych,
• liczenia ptaków lęgowych i przelotnych na terenie Ostoi Nadgoplańskiej.

Kopalnia zobowiązana została do wykonywania okresowych raportów z prowadzonych monitoringów i przekazywania ich właściwym organom środowiska. Wszystkie działania związane z prowadzeniem monitoringu środowiska przez cały czas jego wykonywania kopalnia realizuje w ramach własnych środków finansowych.

Wierzchowina zwałowiska zewnętrznego odkrywki "Lubstów".

Przedstawiona procedura uzyskiwania decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach realizacji budowy odkrywki wskazuje na skomplikowaną i wydłużoną drogę cyklu inwestycyjnego. Wiążę się to również z ponoszeniem znacznych kosztów prowadzenia monitoringów, realizacji działań nałożonych decyzją i różnego rodzaju opracowań wykonywanych w czasie eksploatacji odkrywki.

Są to zupełnie nowe, znacznie kosztowniejsze zadania, z których musi wywiązać się inwestor. W przypadku KWB "Konin" jako kopalni wieloodkrywkowej oznacza to wieloletni cykl inwestycyjny równoległy z likwidacją odkrywek, w których kończy się wydobycie węgla. Może to spowodować wzrost nakładów na wydobycie surowca i ewentualny wzrost kosztów produkcji energii elektrycznej, a w konsekwencji obniżenie konkurencyjności węgla brunatnego.