Górnictwo węgla brunatnego w Polsce - stan aktualny
Możliwości i ograniczenia rozwoju

Tendencje w gospodarce paliwowo-energetycznej

Węgiel brunatny zalicza się do podstawowych kopalnych nośników energii elektrycznej i cieplnej. Światowe dostępne do eksploatacji odkrywkowej zasoby węgla brunatnego ocenia się na około 510 mld ton. Przy obecnym poziomie wydobycia ich opłacalność szacuje się na kilkaset lat. Wydobywany jest w wielu krajach, praktycznie na wszystkich kontynentach, także w krajach zasobnych w inne źródła paliw (węgiel kamienny, ropa, gaz), a także dysponujących źródłami energii odnawialnej. Mimo globalizacji gospodarki i otwarcia rynków (w tym rynków energii elektrycznej) poszczególne państwa dążą do zapewnienia sobie bezpieczeństwa energetycznego uważając to bezpieczeństwo za podstawowy warunek gwarantujący suwerenność państwową. Dla osiągnięcia tego celu starają się tak skonstruować bilans paliwowo-energetyczny, aby z jednej strony zapewnić dywersyfikację źródeł energii, a z drugiej, aby znaczące w nim miejsce przypadło własnym źródłom, jeśli nawet w danej chwili są mniej konkurencyjne w stosunku do importowanych. Przykładem takiego postępowania niech będzie np. USA i Rosja, które posiadają różnorakie źródła energii, a nie rezygnują z wydobycia węgla kamiennego i brunatnego. Mimo podnoszonych często negatywnych wpływów wydobycia i spalania węgla brunatnego na środowisko, z wydobycia tego paliwa nie rezygnują kraje uznające ochronę środowiska, jako priorytetowe działanie (Niemcy, Grecja).

Ze względu na największe na świecie zasoby węgla brunatnego spośród paliw kopalnych podejmowane są na dużą skalę prace badawcze idące w kierunku doskonalenia procesów spalania węgla (zwiększania sprawności, co przyczyni się także do zmniejszenia emisji CO₂, a przede wszystkim do opracowania i wdrożenia nowych sposobów wydobycia i przetwarzania węgla bądź w złożu, bądź na powierzchni [procesy karbochemii]).

W strukturze sektora paliwowo-energetycznego Polski dominującą rolę odgrywają dwa paliwa: węgiel kamienny i brunatny. Te dwa nośniki energetyczne są i powinny również w przyszłości stanowić podstawę polskiej elektroenergetyki, ale także innych kierunków wykorzystania, dlatego że:

• dysponujemy znacznymi zasobami paliw oraz ich wydobycie w przeważającej ilości przypadków jest opłacalne,
• nie posiadamy liczących się zasobów ropy i gazu,
• nie dysponujemy zasobami rud uranu,
• warunki klimatyczne wykluczają możliwość wykorzystania na większą skalę odnawialnych źródeł energii (wiatru, słońca, wody),
• spełnienie warunku bezpieczeństwa energetycznego kraju skłania do wykorzystania w pierwszej kolejności rodzimych źródeł energii, a więc węgla kamiennego i brunatnego, co nie wyklucza potrzeby zracjonalizowania struktury zużycia nośników energetycznych poprzez ich dywersyfikację.

Polski sektor energetyczny oparty o węgiel brunatny - stan i perspektywy

Potencjał wydobycia polskich kopalń węgla brunatnego wynosi około 60 mln ton węgla rocznie, przeznaczonego prawie w całości do wytworzenia energii elektrycznej i cieplnej. Zainstalowana moc elektrowni opalanych węglem brunatnym wynosi około 9.000 MW, a wytworzona w nich energia ma 34% udział w produkcji krajowej, przy czym koszt tej energii jest tańszy o 30% od energii wytwarzanej na węglu kamiennym.

Wydobycie węgla brunatnego prowadzone jest obecnie w czterech kopalniach, a mianowicie:

• KWB "Adamów" - 3 odkrywki, wydobycie 4,4 mln ton/rok - zakończenie eksploatacji 2023 rok,
• KWB Bełchatów - 1 odkrywka (1 w budowie), wydobycie 37,7 mln ton/rok - zakończenie eksploatacji 2038 rok,
• KWB "Konin" - 4 odkrywki (2 projektowane), wydobycie 10,4 mln ton/rok - zakończenie eksploatacji 2040 rok,
• KWB Turów - 1 odkrywka, wydobycie 12,9 mln ton/rok - zakończenie eksploatacji 2040 rok.

Uwzględniając zasoby przemysłowe czynnych kopalni i ich zdolności wydobywcze, obecny (łączny) poziom wydobycia około 60 mln ton/rok utrzyma się do około 2021 roku, a następnie będzie się obniżać do zera (zakończenie eksploatacji w 2040 (2045) roku).

Opracowane ostatnio prognozy zapotrzebowania na energię elektryczną w Polsce wskazują, że powinno ono wzrastać o 3% i więcej w każdym roku*. Oznacza to konieczność budowy i uruchamiania co roku elektrowni o mocy około 1.000 MW.

Niestety w przygotowanych w ostatnich latach, tj. po 2000 roku, prognozach, założeniach, projektach rozwoju polskiej elektroenergetyki, nie preferuje się, a nawet w ostatnim projekcie** nie uwzględnia się w dalszych horyzontach czasowych (po 2030 r.) węgla brunatnego, jako perspektywicznego źródła energii w Polsce.

Jest to niezrozumiałe stanowisko sprzeczne z tezami i tendencjami zaprezentowanymi w pkt. 1 opracowania, które dodatkowo uzasadnione zostaną poniżej w odniesieniu do warunków Polski.

Możliwości utrzymania i ewentualnie zwiększenia wydobycia węgla brunatnego po 2020 roku

Znaczne możliwości rozwoju górnictwa węgla brunatnego w Polsce i wzrostu produkcji energii elektrycznej, a także wprowadzenie innych kierunków wykorzystania tej kopaliny, tkwią w dużej ilości zasobnych złóż nadających się do taniej i bezpiecznej eksploatacji sposobem odkrywkowym.

W 78 złożach udokumentowano około 14 mld ton zasobów bilansowych, z których tylko 15% jest aktualnie zagospodarowane. Do bilansu zasobów zaliczyć należy też złoża perspektywiczne o wstępnie oszacowanych zasobach w ilości około 58 mld ton, a na obszarach węglonośnych, słabo zbadanych lub niezbadanych, prawdopodobnie jest występowanie złóż o zasobach teoretycznych w ilości około 142 mld ton.

Potencjalnie zasobna baza węgla brunatnego wymaga w wielu przypadkach dokładniejszego rozpoznania i przeklasyfikowania zasobów do kategorii umożliwiających projektowanie zagospodarowania złóż.

Aktualnie dwa duże zespoły złóż, a mianowicie "Legnica" i "Gubin - Mosty", zostały częściowo udokumentowane w kat. B+C1 (nie licząc kilku złóż satelickich rejonu Konina i Turka) stanowiącej podstawy do projektowania eksploatacji i ubiegania się o koncesję.

Aby wykorzystać zainstalowaną już moc w elektrowniach opalanych węglem brunatnym nieodzowne jest pilne zagospodarowanie złóż satelickich, przede wszystkim:

• w KWB "Adamów" - złoża "Koźmin Płn."
• w KWB "Konin" - złoża "Tomisławie", "Ościsłowo" (Piaski).

Uwzględniając budowany obecnie w Elektrowni Bełchatów nowy blok energetyczny o mocy 833 MW, wielce prawdopodobna będzie potrzeba zagospodarowania w przyszłości złoża "Złoczew". Również projektowany do budowy blok 500 MW w Elektrowni Turów wymagać będzie zagospodarowania części zasobów złóż, a dotychczas niebranych pod uwagę do eksploatacji.

Aby zrealizować zakładany do 2030 roku znaczący wzrost zapotrzebowania na energię elektryczną nie można pominąć w analizach możliwości budowy nowych zespołów górniczo-energetycznych, opartych o bogate zasoby złóż "Legnica" oraz "Gubin - Mosty".

Zagospodarowanie wymienionych złóż powinno się rozpocząć jak najszybciej, aby zapewnić utrzymanie po roku 2020 wydobycie węgla brunatnego na poziomie 60 mln ton na rok, z możliwością wzrostu do 80 mln ton w kolejnych latach, aż do 2075 roku. Taki program wydobycia gwarantuje utrzymanie obecnego potencjału energetycznego o mocy rzędu 9.000 MW wykorzystującego węgiel brunatny aż do 2075 roku.

Za utrzymaniem obecnego poziomu wydobycia węgla brunatnego i jego rozwojem w dalszym horyzoncie czasowym przeważają, obok wymienionych w pkt 1, takie argumenty jak:

• znaczne zasoby udokumentowanych oraz perspektywicznych złóż węgla brunatnego, które są korzystnie zlokalizowane w rejonach kraju nie dysponujących innymi paliwami,
• bezpośrednie powiązanie technologiczne kopalni z elektrowniami, co zmniejsza wydatnie koszty transportu węgla i umożliwia wykorzystanie ubocznych produktów spalania do wypełniania i rekultywacji wyrobisk poeksploatacyjnych,
• nowoczesne, niezawodne i wydajne (nie ustępujące krajom UE) techniki i technologie wydobycia węgla w dużej części produkcji polskiej,
• nowoczesne techniki przygotowania i kierowania produkcją górniczą (systemy komputerowego wspomagania i kierowania produkcją),
• wysoki poziom bezpieczeństwa pracy, którym cechuje się eksploatacja odkrywkowa,
• w miarę możliwości minimalizowanie ujemnych wpływów eksploatacji na środowisko, a w przypadku ich wystąpienia skuteczne i efektywne ich naprawianie (wzorowa rekultywacja),
• dobrze rozwinięte, o renomie międzynarodowej, zaplecze naukowe, projektowe i przemysłowe,
• wysoko wykwalifikowane i doświadczone kadry prowadzące eksploatację w czynnych kopalniach,
• duże prawdopodobieństwo opracowania i wdrożenia do praktyki efektywnych technologii innych niż spalanie węgla w elektrowniach (zgazowanie, produkcja wodoru, paliw płynnych).

Górnictwo węgla brunatnego w Polsce pomimo różnorodnych przeszkód i ograniczeń należy do tych przemysłów, które cechuje duża stabilność produkcyjna i ekonomiczna. Jednakże dla utrzymania i dalszej poprawy wyników tego górnictwa, a także dla stworzenia sprzyjających warunków dla jego rozwoju, niezbędne jest podjęcie działań, które wyeliminowałyby występujące ograniczenia, a niekiedy trudne do pokonania bariery.

Do newralgicznych problemów warunkujących efektywne funkcjonowanie i dalszy rozwój górnictwa węgla brunatnego zaliczyć należy:

1. Ze względu na długi okres przygotowania i realizacji inwestycji górniczych (od kilku do kilkunastu lat) nieodzowne jest przyjęcie przez Rząd RP (Resort) Programu rozwoju elektroenergetyki. Brak Programu uniemożliwia wprowadzenie inwestycji do Koncepcji Krajowego Planu Zagospodarowania Przestrzennego oraz wojewódzkich i gminnych planów zagospodarowania przestrzennego. Skutkuje to przeznaczeniem terenów nad złożami do celów niezwiązanych z działalnością górniczą (np. zabudowa, obiekty infrastruktury), co w przypadku podjęcia decyzji o realizacji inwestycji spowoduje wzrost kosztów, a niekiedy może przekreślić możliwość budowy kopalni.
2. Dla ochrony złóż węgla brunatnego (a także innych kopalin) niezbędna jest zmiana dotychczas obowiązujących przepisów prawa. Prawo ochrony środowiska ochronę złóż kopalin sprowadza do sformułowania obowiązków przedsiębiorcy już eksploatującego złoże. Nie reguluje w ogóle kwestii ochrony złóż niezagospodarowanych, a poza jakimikolwiek regulacjami prawnymi są obszary perspektywiczne z możliwymi do udokumentowania zasobami. Również Prawo geologiczne i górnicze nie zabezpiecza w dostatecznym stopniu złóż przed niegórniczym zagospodarowaniem terenu nad złożem, bowiem obowiązek zaznaczenia granic udokumentowanego złoża w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego jest niewystarczający dla ich ochrony. Nowelizacji wymagają tu przepisy innych aktów prawnych, które regulują gospodarkę złożami w sposób niewystarczający, albo są niespójne. W związku z zaliczeniem poszukiwania, rozpoznania i wydobywania węgla brunatnego sposobem odkrywkowym do celów publicznych (ustawa o gospodarce nieruchomościami) konieczne jest dokonanie stosownych zmian w ustawie Prawo geologiczne i górnicze w ust. 7 dotyczącym własności złóż kopalin, a szczególnie interpretacji tego przepisu stanowiącej o kryterium (metoda eksploatacji) zaliczania złoża węgla brunatnego, jako składnika nieruchomości gruntowej. Przy takiej kwalifikacji złoża węgla brunatnego eksploatowane sposobem odkrywkowym nie mogą być zaliczane do strategicznych zasobów naturalnych kraju w myśl przepisów ustawy z 2001 r. o zachowaniu narodowego charakteru strategicznych zasobów kraju.
3. Utrzymanie osiągniętego poziomu techniczno-technologicznego oraz zapewnienie możliwości jego doskonalenia wymaga systematycznego prowadzenia prac badawczych nie tylko o charakterze doraźnym, ale dotyczących kierunków przyszłościowych wydobycia i przetwórstwa węgla brunatnego. Niestety środki przeznaczone na opracowanie nowych technologii pozyskiwania i przetwarzania węgla są dalece niewystarczające i nieporównywalnie małe ze środkami przeznaczonymi na te cele przez inne kraje i koncerny międzynarodowe, żeby wymienić tylko RWE Power, Vattenfall. Należy w pierwszej kolejności doprowadzić do opracowania zintegrowanych programów prac badawczych obejmujących kompleksowe podejście do rozwiązanych problemów (tzn. obejmujących cały proces wydobywczo-przetwórczy) z ukierunkowaniem na nowe sposoby wykorzystania węgla brunatnego. W zakresie problemów górniczych konieczne jest natomiast dokonanie waloryzacji udokumentowanych i perspektywicznych złóż węgla brunatnego z ustaleniem ich rankingu. Jeśli nie wszystkie złoża mogą być objęte ochroną, to należy wybrać te najkorzystniejsze i na ich zagospodarowaniu skoncentrować uwagę i środki.
4. Utrzymanie i dalsza poprawa opłacalności wydobycia węgla brunatnego wymaga nie tylko doskonalenia technologii i organizacji jego wydobycia w nawiązaniu do pogarszających się warunków geologiczno-górniczych złóż, ale także eliminacji czynników zewnętrznych ograniczających działalność górniczą i w konsekwencji wpływających niekorzystnie na efektywność tej działalności. W pierwszym rzędzie należy zwrócić uwagę na:
   • skomplikowane i niespójne przepisy dotyczące procesów koncesyjnych,
   • pozyskiwanie i zbywanie terenów poeksploatacyjnych,
   • kwalifikowanie obiektów i procesów górniczych (czy podlegają przepisom prawa budowlanego, czy prawa geologicznego i górniczego, czy ustawie o odpadach, np. zwałowiska zewnętrzne),
   • uściślenia i uproszczenia wymagają przepisy dotyczące sfery finansowej działalności kopalni, szczególnie uwaga ta odnosi się do funduszu likwidacji kopalni, tworzenia rezerw finansowych na likwidację, zabezpieczenia roszczeń odszkodowawczych, opłat eksploatacyjnych, podatków lokalnych od nieruchomości,
   • w niektórych przypadkach brak uzasadnienia merytorycznego dla zasad i sposobów wyliczania należności (fundusz likwidacji zakładu górniczego, opłaty eksploatacyjne).

Podsumowanie

Zaprezentowana analiza stanu i tendencji w zakresie paliw oraz wytwarzania energii elektrycznej i cieplnej wykazuje dobitnie, że:

• górnictwo węgla brunatnego i elektroenergetyka oparta na tym paliwie odgrywają znaczącą rolę w krajowym bilansie paliwowo-energetycznym,
• znaczne zasoby złóż i potencjał wydobywczy górnictwa węgla brunatnego gwarantują bezpieczeństwo energetyczne kraju, ponieważ są własnymi źródłami energii o najniższych kosztach wytworzenia spośród paliw kopalnych,
• obserwowane światowe tendencje potwierdzają znaczenie węgla brunatnego w gospodarce oraz wykazują, że podejmowane są intensywne poszukiwania innych sposobów niż dotychczasowe pozyskiwania i przetwarzania tego paliwa.

Uwzględniając powyższe należy stwierdzić, że węgiel brunatny powinien również w przyszłości odgrywać znaczącą rolę, jako paliwo do wytwarzania energii elektrycznej i cieplnej, ale także po opracowaniu nowych technologii przetwarzania jako surowiec w innych zastosowaniach. Jako paliwo występujące i pozyskiwane w znaczących ilościach stanowi gwarancję bezpieczeństwa energetycznego kraju i powinno być uwzględnione w sporządzanych perspektywicznych programach rozwoju polskiej elektroenergetyki.

prof. dr hab. inż. Ryszard Uberman
AGH

mgr inż. Jacek Kaczorowski
BOT KWB Bełchatów SA

mgr inż. Stanisław Żuk
BOT KWB Turów SA

---

* Polityka energetyczna Polski do 2025 roku z czerwca 2005 r. i Program dla elektroenergetyki z marca 2006 r.

** Projekt polityki energetycznej Polski do 2030 roku z września 2007 r.