Skarby nad skarbami

Ilość eksponatów, bezcennych śladów dziedzictwa kulturowego ludzkości, odkrytych na terenach objętych działalnością górniczą w Kopalni Bełchatów, zapełniłaby bez wątpienia niejedną salę muzeum archeologicznego. Podobnie rzecz ma się ze szczątkami prehistorycznych zwierząt.

Piotr Papiernik, prezes Fundacji im. prof. Konrada Jażdżewskiego pytany przed laty, skąd wiadomo, że ziemia kryje "coś ciekawego", wyjaśnił, że wiosną i jesienią archeolodzy chodzą po polach szukając najdrobniejszych rzeczy wydobywanych na powierzchnię ziemi przez pług. Następnie nanoszą miejsce znaleziska na mapę. Jeśli znaleziska okazują się ciekawe i bogate - wyznacza się badania archeologiczne.

Nie inaczej było w przypadku Kopalni Bełchatów, która realizując przepisy ustawy "O ochronie dóbr kultury" przejęła na siebie zobowiązanie wykonywania takich badań. Różnorodność i bogactwo znalezisk przeszła najśmielsze oczekiwania. W wyniku przeprowadzonych badań w 1999 r. i latach kolejnych, odkryto, że najwięcej znalezionych eksponatów pochodziła sprzed 2500 lat! Był to czas schyłku kultury Łużyckiej i początków kultury Pomorskiej. Skala odkrytych eksponatów porównywalna jest do sławnego Biskupina. Kolejne odnalezione eksponaty przypadają na schyłek Cesarstwa Rzymskiego (1600-1700 lat temu). Datowana na ok. 1700 lat wstecz, doskonale zachowana studnia z cembrowiną i znaleziony obok niej srebrny denar - rzymska moneta z czasów dynastii Antoninów z II wieku n.e. - należą do jednych z ciekawszych "skarbów" odkrytych w pierwszej fazie badań.

W wyniku prac archeolodzy zarejestrowali różne fazy osadnicze, począwszy od najstarszej z okresu późnego paleolitu. Odkryto szereg obozowisk, osad oraz cmentarzysk datowanych od starszej epoki kamienia (10-8 tys. lat p.n.e.) po okres nowożytny (XIX w.).

Do najbardziej wartościowych znalezisk archeolodzy zaliczyli m.in.:

• największe w Polsce środkowej centrum produkcji ceramiki toczonej na kole z okresu wpływów rzymskich (III-IV w. n.e.) w Chabielicach,
• osadę i cmentarzysko z epoki żelaza (VI-V w. p.n.e.),
• cmentarzysko wraz ze świątynią z XI/XII w. w Grabku,
• osady wczesnośredniowieczne z IX-X i XIII-XIV w. w Zabrzeziu.

Godne uwagi były również pozostałości osad z epoki brązu, żelaza i wczesnego średniowiecza odkryte na wszystkich badanych stanowiskach. Zachowały się piece garncarskie, piece wapiennicze oraz zespoły palenisk. Odnaleziono wiele przedmiotów związanych z tkactwem (przęśliki i ciężarki tkackie), a także z gospodarką domową: naczynia i ich fragmenty (ok. 200 tys. szt.), żarna nieckowate i rotacyjne, narzędzia krzemienne i kamienne, brązowe i żelazne (noże, sierpy, krzesiwa, kłódki), jak również ozdoby: zapinki brązowe i żelazne, bransolety, paciorki itp.).

Wystawa "Śladami przeszłości", którą można było zobaczyć od 16 grudnia 1999 r. zorganizowało Muzeum Regionalne w Bełchatowie, prezentowała efekty pierwszego etapu prac archeologicznych. Eksponaty pokazywane były również w Łódzkim Muzeum Archeologicznym i Etnograficznym oraz w Muzeum Regionalnym w Radomsku.

Mamuty i inne prehistoryczne zwierzęta

Dowody na to, że przed milionami lat żyły na naszej planecie zwierzęta o imponujących rozmiarach, można znaleźć i w Kopalni Bełchatów. Po raz pierwszy kości mamuta odkryto w 1981 roku w wyrobisku Pola "Bełchatów". Na głębokości ok. 36 m poniżej poziomu terenu, olbrzymia koparka nadkładowa natknęła się na fragmenty równie gigantycznego mamuta, odsłaniając dobrze zachowane prawy górny ząb trzonowy oraz prawy cios z fragmentami kości przedszczękowej. Oprócz górnej części szczęki znaleziono śladowo zachowane zęby trzonowe i fragment puszki czaszkowo-mózgowej. Cios mamuta - popularnie zwany kłem - miał, bagatela, około 3 m i zdaniem specjalistów w dziedzinie paleozoologii, do jego całości brakowało jeszcze ok. 50 cm. Z przeprowadzonych badań szacujących wiek przodka słonia wynika, że prawdopodobnie żył on na tym terenie ponad 265 tys. lat temu!

Kolejne fragmenty należące do mamutów znaleziono w Polu "Bełchatów" w latach 1983-1984 na głębokości ok.13-15 m poniżej poziomu terenu, natomiast ostatnie w marcu 2003 r. w Polu "Szczerców". Koparka natknęła się wtedy na fragment czaszki mózgowej mamuta z jednym oczodołem, dwoma jamami i kośćmi przedszczękowymi. W wyniku przeprowadzonych badań w Instytucie Systematyki i Ewolucji Zwierząt Polskiej Akademii Nauk w Krakowie stwierdzono, że jest to najstarsza czaszka mamuta włochatego odnaleziona w Polsce, a jej wiek szacuje się na ok. 200-300 tys. lat.

Część znalezionych w Kopalni Bełchatów eksponatów została przekazana do Zakładu Paleozoloogii Uniwersytetu Wrocławskiego, Uniwersytetu Warszawskiego oraz do Muzeum Przyrodniczego Ziemi Łódzkiej; szkielet prehistorycznego krokodyla i prawie kompletny kościec nosorożca bełchatowska kopalnia przekazała stowarzyszeniu paleontologów. Fragmenty kości mamuta włochatego można zobaczyć w sali tradycji bełchatowskiej kopalni.