Budowa zbiornika "Janiszew" w KWB "Adamów" SA
Przez lata istnienia KWB "Adamów" prowadzony był
rolny lub leśny kierunek rekultywacji terenów poeksploatacyjnych. Wiązało się
to z przekonaniem, że teren powinien być zagospodarowany rolniczo lub leśnie
jeżeli przed eksploatacją górniczą był tak eksploatowany.
Pierwsza próba zmiany tego sposobu myślenia miała miejsce
w latach 1993-94 i wiązała się z likwidacją wyrobiska
poeksploatacyjnego Odkrywki "Bogdałów". W wyrobisku odkrywki, w
uzgodnieniu z Nadleśnictwem Turek, które przejmowało te tereny, powstał
pierwszy zbiornik wodny o powierzchni 9,5 ha i pojemności 600 tys. m3.
Zbiornik ten początkowo przewidziany jako przeciwpożarowy - stał się
też zbiornikiem rekreacyjnym.
Od momentu powstania zbiornika "Bogdałów" wzrosło
zainteresowanie takim sposobem rekultywacji w gminach górniczych Przykona i Brudzew.
W 1995 r. Kopalnia "Adamów" i Gmina Przykona
zawarły porozumienie, które zmieniło, ustalony wcześniej i prowadzony od lat
na terenie gminy, rolny i leśny kierunek rekultywacji. W latach 1996-2001 w
ramach prac rekultywacyjnych prowadzonych na terenie zwałowiska wewnętrznego
Odkrywki "Adamów" w granicach gminy Przykona, powstał zbiornik
wodny, który łącznie z przyległymi terenami zajął 242 ha, a powierzchnia
zalewu 129,10 ha (na poziomie min. eksploatacyjnego zwierciadła wody 105,50 m
n.p.m.). Przy rzędnych piętrzenia 105,50-106,50 m n.p.m. zbiornik pozwala na
zmagazynowanie 5.915-7.263 mln m3 wody. Na środku jeziora usypano
wyspę o powierzchni 3,43 ha. [1]
Zbiornik napełniony został wodą z odwodnienia wgłębnego
Odkrywki "Adamów" i 23 czerwca 2004 roku uroczyście przekazany do
eksploatacji.
W latach 2007-2008 w granicach gminy Brudzew wykonano
zbiornik wodny na terenie zwałowiska wewnętrznego O/Koźmin o pow. 72,79 ha.
Sposób realizacji przedsięwzięcia
Zbiornik "Janiszew" powstał w ramach prac
rekultywacyjnych prowadzonych przez Kopalnię na terenie zwałowiska wewnętrznego
Odkrywki "Koźmin" w granicach gminy Brudzew.
W związku z planowaną budową wykonano:
- Projekt techniczny budowy retencyjnego zbiornika wodnego
na zwałowisku wewnętrznym Odkrywki "Koźmin" w warunkach
eksploatacji północnej części złoża Koźmin Pole Południowe. Część I
- Budowa czaszy zbiornika. Wykonawca: IGO Poltegor-instytut, Wrocław
grudzień 2003 r.;
- Projekt techniczny budowy retencyjnego zbiornika wodnego
na zwałowisku wewnętrznym Odkrywki "Koźmin" w warunkach
eksploatacji północnej części złoża Koźmin Pole Południowe. Część
II - Kanały i budowla przelewowa. Wykonawca: IGO Poltegor-instytut,
Wrocław grudzień 2003 r.;
- Raport oddziaływania na środowisko budowy zbiornika
wodnego i osadnika wód spągowych na zwałowisku wewnętrznym Odkrywki
"Koźmin", opracowany przez Instytut Górnictwa Odkrywkowego we
Wrocławiu
oraz uzyskano nw. decyzje:
- Decyzja Naczelnika Gminy w Brudzewie znak: 8283-2/88 z
dnia 2.07.1988 r. w sprawie ustalenia kierunku rekultywacji i zagospodarowania
gruntów przekształconych w związku z eksploatacją Odkrywki "Koźmin"
w gminie Brudzew;
- Decyzja Nr RG-7331/I/06 z dnia 27.06.2006 r. o
lokalizacji inwestycji celu publicznego dotycząca przedsięwzięcia
inwestycyjnego polegającego na budowie: zbiornika retencyjnego
"Janiszew", kanału doprowadzającego, stanowiącego przedłużenie
w kierunku północnym Rowu Północno-Wschodniego i kanału odprowadzającego
do osuszonego koryta Strugi Janiszewskiej, wydana przez Wójta Gminy Brudzew;
- Decyzja o środowiskowych uwarunkowaniach znak
RG.7624-5/4/06 z dn.13.02.2007 r., w której Wójt Gminy Brudzew określił środowiskowe
uwarunkowania zgody na realizację przedsięwzięcia pn.: Budowa zbiornika
"Janiszew" wraz z kanałami doprowadzającymi i odprowadzającymi
oraz budowa osadnika do oczyszczania wód brudnych z Odkrywki "Koźmin"
wraz z rowem odprowadzającym na terenie wyrobiska i zwałowiska wewnętrznego
Odkrywki "Koźmin" w obrębie miejscowości Janiszew i Kuźnica
Janiszewska, gm. Brudzew;
- Decyzja Wojewody Wielkopolskiego znak SR.VI-1.6811-79/07
z dn. 4.09.2007 r. zezwalająca KWB "Adamów" na wykonanie
zbiornika "Janiszew", kanału doprowadzającego do zbiornika wodę
z istniejącego Rowu Północno-Wschodniego, kanału odprowadzającego nadmiar
wód ze zbiornika do starego (osuszonego) koryta Strugi Janiszewskiej, budowli
przelewowej (przepustu z zamknięciem zastawkowym) na ujściu do kanału
odprowadzającego.
Zgodnie z projektem czasza zbiornika wykonana została w całości
z gruntów zwałowych przy zastosowaniu układu technologicznego odkrywki składającego
się z koparki, przenośników taśmowych, zwałowarki i spychaczy w ramach
rekultywacji o kierunku wodnym. Formowanie czaszy zbiornika odbywało się przez
wypłycenie części wyrobiska przeznaczonego na zbiornik, gruntem zwałowym do
poziomu +86 m n.p.m., a następnie kształtowanie skarp w nachyleniu 1:10 i
obrzeża (pas terenu wokół górnej krawędzi skarp przewidziany na dostęp do
akwenu) o szerokości 35 do 60 m. Umocnienie skarp zbiornika powyżej
zwierciadła wody wykonane zostało metodą biologiczną przez zatrawienie.
Wykonano kanał doprowadzający wody do zbiornika o długości
1.573 m, po trasie zbliżonej do pierwotnego położenia Strugi Janiszewskiej z
okresu przed eksploatacją złoża oraz kanał odprowadzający wodę ze
zbiornika długości 420 m i budowlę przelewową (przepust z zamknięciem
zastawkowym) na ujściu do kanału odprowadzającego. W lutym 2008 r. do
zbiornika wprowadzono wody z odwadniania O/Adamów.
Brana jest pod uwagę możliwość zasilania wodami z
odwodnienia wgłębnego Odkrywki "Koźmin", tj. w sposób
analogiczny, jaki zastosowano przy napełnieniu istniejącego zbiornika
"Przykona". Dyspozycyjna ilość wody powinna pozwolić na wypełnienie
akwenu do maksymalnego poziomu zwierciadła wody (z uwzględnieniem strat na
parowanie i infiltrację) w okresie 150-180 dób.
|
Parametry zbiornika "Janiszew":
- powierzchnia czaszy na poziomie górnej krawędzi - 72,8 ha
- maksymalna powierzchnia zw. wody 59,57 ha
- minimalna powierzchnia zw. wody 56,39 ha
- pojemność maksymalna 4.049 mln m3
- pojemność minimalna 3.500 mln m3
- maksymalna głębokość - 10,0 m
|
Planowana jest budowa kolejnych dwóch zbiorników wodnych:
Koźmin i Głowy w obszarze zwałowania wewnętrznego O/Koźmin i zbiornika
w wyrobisku końcowym odkrywki. Zbiorniki te pozwolą na zmniejszenie zbiornika
końcowego i większe zróżnicowanie krajobrazu; zajmą łącznie 348,67 ha, a
ich objętość wyniesie blisko 62 mln m3.
Zbiornik Koźmin będzie posiadał powierzchnię 121,1 ha i
przy rzędnych piętrzenia 94,50-95,0 m n.p.m. zmagazynuje 5,56-6,1 mln m3
wody. Lustro wody zajmie obszar 106,0-108,5 ha. Będzie ono leżało 1,5-2,0 m
poniżej powierzchni otaczającego zbiornik terenu. Przewiduje się możliwość
nadpiętrzenia wody w zbiorniku o 0,2 m, celem uzyskania stałej rezerwy
powodziowej w ilości 0,217 mln m3. Zbiornik będzie napełniany
wodami podziemnymi z odwodnienia wgłębnego O/Koźmin oraz wodami z Odkrywki
"Adamów".
Zgodnie z sugestią prof. dr. hab. Piotra Ilnickiego -
autora części przyrodniczej RAPORTU ODDZIAŁYWANIA NA ŚRODOWISKO / KOŹMIN,
zbiornik ten powinien otrzymać wyłączną funkcję przyrodniczą; co oznacza
konieczności zróżnicowania nachylenia skarp, stworzenia zatoczek, zapewnienie
dopływu wody z pobliskiej rzeki i ograniczenie możliwości penetracji brzegów
przez ludzi.
Zbiornik Głowy o powierzchni od 63,5 ha (przy rzędnej
zwierciadła wody 93,50 m n.p.m.) do 64,5 ha (przy rzędnej zwierciadła wody
94,00 m n.p.m.) będzie miał pojemność 17,3-17,7 mln m3.
Przewiduje się możliwość nadpiętrzenia wody w zbiorniku o 0,2 m, celem
uzyskania stałej rezerwy powodziowej w ilości 0,129 mln m3. Napełnianie
wodą będzie możliwe od 2014 roku. Zbiornik będzie napełniony wodami z
odwodnienia wgłębnego O/Koźmin w ilości 30 m3/min., co zajmie około
2 lata. Przewiduje się, że zbiornik przeznaczony będzie do celów rekreacji:
z łagodnym zejściem do wody, urozmaiconą linią brzegową i wyspą na
zbiorniku.
Zbiornik końcowy (Koźmin) powstanie w wyrobisku końcowym
po zakończeniu eksploatacji węgla ze złoża "Koźmin", około
2020 roku. Będzie on największym (116,1 ha) i najgłębszym (42 m) zbiornikiem
w tym rejonie. Pojemność zbiornika wyniesie 34,09 mln m3. Przy
poziomie wody 93,30-93,80 m n.p.m. znajdującym się 0,2-2,2 m poniżej terenu,
możliwe będzie nadpiętrzenie wody w zbiorniku o 0,2 m, celem uzyskania stałej
rezerwy powodziowej w ilości 0,232 mln m3. Zbiornik będzie od 2023
roku napełniany wodami podziemnymi po wyłączeniu systemu odwodnienia wgłębnego.
Przewiduje się, że zbiornik ten pełnić będzie wyłącznie funkcję
przyrodniczą. Planowana lokalizacja zbiorników wodnych w obszarze
poeksploatacyjnym złoża "Koźmin". [3]
Ponadto po zakończeniu eksploatacji węgla w O/Adamów (ok.
2023 r.) powstanie zbiornik wodny w wyrobisku końcowym odkrywki. Zbiornik
ten o powierzchni czaszy na poziomie górnej krawędzi 502,5 ha i różnicy
poziomów od rzędnej 50,00-70,00 m n.p.m. do 101,00 m n.p.m., będzie miał objętość
161,7 mln m3 i powierzchnię zalewu 462,0 ha. Przewidywany czas napełnienia
zbiornika to 15 lat. [3] [5]
W wyrobisku końcowym O/Władysławów (ok. 2015 r.) powstanie zbiornik wody o powierzchni czaszy 68,1 ha
przy różnicy poziomów od rzędnej 75,00 do 106,00 m n.p.m. Zbiornik przy
eksploatacyjnym poziomie zwierciadła wody 104,00 m n.p.m. będzie miał objętość
11,7 mln m3 i powierzchnię zalewu 61,5 ha. Zbiornik będzie
napełniany wodami podziemnymi naturalnie migrującymi z górotworu do czaszy
zbiornika i wodami ze zlewni, po wyłączeniu systemu odwodnienia wgłębnego.
Przywiduje się, że czas napełnienia zbiornika wyniesie 10-12 lat. [6]
Tabela 1. Zestawienie
podstawowych parametrów zbiorników wodnych. [5]
| Zbiornik |
Parametry zbiornika |
Poziom piętrzenia
m n.p.m. |
Powierzchnia zalewu (ha) |
Pojemność mln m3 wody |
Straty na parowanie* |
Powierzchnia czaszy (ha) |
Poziom m n.p.m. |
| maks. |
min. |
maks. |
min. |
maks. |
min. |
mln m3 |
Dno |
górna krawędź |
dno |
górna krawędź |
| Janiszew |
96 |
95 |
59,57 |
56,39 |
4,05 |
3,5 |
0,161 |
33,7 |
72,8 |
87 |
99-103 |
| Koźmin |
95 |
94,5 |
108,5 |
106 |
6,1 |
5,56 |
0,293 |
81,1 |
121,1 |
- |
96,5-97,0 |
| Głowy |
94 |
93,5 |
64,5 |
63,5 |
17,71 |
17,29 |
0,174 |
39,7 |
77,8 |
56-63 |
95,0-96,0 |
| Końcowy |
93,8 |
93,3 |
116,1 |
115,2 |
34,09 |
33,43 |
0,313 |
85,6 |
136,4 |
52-68 |
94,0-96,0 |
| Razem |
- |
- |
348,67 |
341,09 |
61,95 |
59,78 |
0,941 |
- |
- |
- |
- |
Efekt ekologiczny przedsięwzięcia
Z pewnością utworzenie zbiorników przyczyni się do
poprawy stanu środowiska naturalnego, w tym poprawy lokalnego bilansu wód
powierzchniowych i podziemnych, zakłóconego eksploatacją górniczą. Dzięki
budowie zbiorników możliwe będzie szybsze odtworzenie pierwotnego poziomu wód
podziemnych, jak i wykorzystanie części zgromadzonych wód do celów
rolniczych. Powstaną doskonałe warunki rozwoju ptactwa wodnego; już teraz na
wyspie na zbiorniku "Przykona" gniazdują kolonie aż sześć gatunków
mew (w tym jedyne w Wielkopolsce mewy czarnogłowe) oraz dwa gatunki rybitw, co
sprawia, że jest to jedna z nielicznych w Polsce i Europie mieszana,
wielogatunkowa kolonia mew i rybitw. [4]
Idea formowania większej liczby płytszych zbiorników
zamiast jednego większego w wyrobisku końcowym odkrywki doskonale wpisuje się
w Program małej retencji, który realizowany jest w Polsce na podstawie
porozumienia z dn. 21.12.1995 r. zawartego pomiędzy Ministerstwem Rolnictwa i
Gospodarki Żywnościowej a Ministerstwem OŚZNiL.
Program ten zakłada m.in. zintensyfikowanie prac przy
tworzeniu wojewódzkich programów małej retencji, obejmujących budowę urządzeń
magazynujących wodę o objętości całkowitej do 5 mln m3 i wśród
priorytetowych kierunków działań z zakresu małej retencji, wymienia budowę
nowych sztucznych zbiorników wodnych o pojemności do 5 mln m3
z przeznaczeniem dla potrzeb nawodnień rolniczych, hodowli ryb, ochrony
przeciwpowodziowej, podniesienia walorów krajobrazowych i estetycznych
przyrody.
Uwzględnienie w gospodarowaniu wodą możliwości nadpiętrzeń
w czasie wezbrań powodziowych w wykonanych już i projektowanych do wykonania
zbiornikach, pozwoli na uzyskanie 1,6 mln m3 pojemności powodziowej
i tym samym zapobiegniecie częstym na tych terenach podtopieniom.
Według Biura Projektów Wodnych Melioracji i Inżynierii Środowiska
"Biprowodmel" Sp. z o.o. z Poznania jak najbardziej celowe jest włączenie
zbiorników do programu małej retencji. Zbiorniki mogą służyć ochronie
przeciwpowodziowej, być wykorzystywane do nawodnień rolniczych i gospodarki
rybackiej. Włączenie zbiorników do programu małej retencji powinno zaowocować
szybkim przywróceniem obszarów pokopalnianych człowiekowi i przyrodzie.
Korzyści z budowy zbiornika "Przykona" już
odczuwają okoliczni mieszkańcy. Same decyzje planistyczne spowodowały wzrost
cen na lokalnym rynku nieruchomości. Trudne do sprzedania niewielkie
gospodarstwa rolne na gruntach VI klasy stały się atrakcyjnymi i poszukiwanymi
dobrami.
Podsumowanie
Zgodnie z obowiązującą definicją rekultywacja to
przywracanie wartości użytkowych i przyrodniczych gruntom zdegradowanym i
zdewastowanym; właściwe kształtowanie rzeźby terenu, poprawianie właściwości
fizycznych i chemicznych, regulowanie stosunków wodnych, odtwarzanie gleby,
umacnianie skarp oraz budowanie niezbędnych dróg.
Rekultywacja rozumiana jako "przywracanie" z
pewnością nie sprowadza się w Kopalni "Adamów" do przywracania
stanu poprzedniego. Zamiast odtwarzania stanu sprzed rozpoczęcia robót górniczych,
tereny są na nowo kształtowane, w sposób przyjazny dla człowieka i dla świata
przyrody. Tworzone są nowe formy krajobrazu: zbiorniki wodne, których wcześniej
na tych terenach nie było i których być nie musiało (nie dotyczy to zbiorników
w wyrobiskach końcowych odkrywek), powstaje infrastruktura
sportowo-rekreacyjna. Wynika to nie tylko z przepisów prawa, lecz także ze świadomego
kształtowania ekologicznego wizerunku firmy zaangażowanej w problemy lokalnej
społeczności, z myślą o której budowane są zbiorniki retencyjne, stawy,
boiska. Przy takim twórczym podejściu do rekultywacji niewiele brakuje, aby
powiedzieć, że dzisiaj górnicy budują jeziora (stoki narciarskie, obiekty
sportowe) a węgiel brunatny wydobywają niejako przy okazji.
Lilla Szwed
Z-ca Kierownika Działu Kontroli Jakości i Ochrony Środowiska
KWB "Adamów" SA
Literatura
[1] Biuro projektów technologii górnictwa odkrywkowego
Poltegor-projekt Sp. z o.o.: "Nadzór autorski. Rekultywacja wodna zwałowiska
O/Adamów wg harmonogramu. Zbiornik retencyjny "Przykona".
Dokumentacja powykonawcza zbiornika", Wrocław, 2003.
[2] Instytut Górnictwa Odkrywkowego Poltegor-instytut:
"Projekt techniczny budowy retencyjnego zbiornika wodnego na zwałowisku
wewnętrznym Odkrywki "Koźmin" w warunkach eksploatacji północnej
części złoża "Koźmin" - Pole Południowe - czasza
zbiornika", Wrocław, 2003.
[3] Poltegor-instytut: "Raport o oddziaływaniu na środowisko
kontynuacji eksploatacji węgla brunatnego w Odkrywce "Koźmin"
- Część I geologiczno-górnicza, Wrocław, 2007.
[4] Interdyscyplinarny zespół pod kierunkiem prof. dr.
hab. Piotra Ilnickiego: "Raport oceny oddziaływania na środowisko
kontynuacji eksploatacji węgla brunatnego złoża "Koźmin"
- Część II przyrodnicza, Poznań, 2007.
[5] Biuro Projektów Wodnych Melioracji i Inżynierii Środowiska
"Biprowodmel" sp. z o.o.: Ogólna koncepcja układu
hydrograficznego i gospodarki wodnej w rejonie odkrywek KWB "Adamów"
SA w czasie eksploatacji kopalni i po jej zakończeniu.", Poznań, 2007.
[6] Poltegor-projekt: "Zagospodarowanie wyrobiska końcowego
we wschodniej części Odkrywki "Władysławów", Wrocław,
2001.
[7] J.Szwed, L.Szwed: "Zmiany kierunków rekultywacji w KWB "Adamów"
SA na przestrzeni lat", referat wygłoszony na VII Konferencji
naukowo-technicznej "Ochrona środowiska na terenach górniczych",
która odbyła się w dniach 4-6.06.2008 r. w Szczyrku.
