Czy Gopło potrzebuje obrony?

Budowa odkrywki węgla brunatnego to dziś duże wyzwanie. Inwestor zobowiązany jest do przestrzegania szeregu bardzo rygorystycznych przepisów, obowiązujących w krajach Unii Europejskiej. Powinność ta obejmuje także szczegółowe dyrektywy, dotyczące skutków, jakie przedsięwzięcia inwestycyjne mogą wywierać na środowisko naturalne.

Kopalnia "Konin", jako przedsiębiorstwo wieloodkrywkowe, jest naturalnym pionierem testowania nowych rozwiązań prawnych. Takie pionierskie działania związane są także z budową najnowszej odkrywki "Tomisławice" - pierwszej odkrywki w kraju powstającej w całkowicie nowych uwarunkowaniach formalno-prawnych.

Otrzymanie koncesji na wydobywanie węgla (co w przypadku "Tomisławic" miało miejsce w lutym br.) poprzedzone było uzyskaniem decyzji środowiskowej uzgadnianej z urzędami województwa wielkopolskiego i kujawsko-pomorskiego przy udziale wojewódzkich konserwatorów przyrody, Ministerstwem Środowiska, Państwowym Wojewódzkim Inspektoratem Sanitarnym w Poznaniu i w Bydgoszczy, Regionalnym Zarządem Gospodarki Wodnej w Poznaniu oraz wójtami gmin.

Posiadanie pozwolenia na prowadzenie działalności górniczej nie oznacza zakończenia starań o ochronę środowiska przyrodniczego - wręcz przeciwnie, przez cały czas eksploatacji surowca, a także po jej zakończeniu, inwestor ma obowiązek prowadzenia monitoringu, zwłaszcza wodnego i przyrodniczego.

Realizacja działalności górniczej na odkrywce "Tomisławice" dodatkowo prowadzona jest w cieniu obaw ekologów o bezpieczeństwo obszarów NATURA 2000. W rejonie jeziora Gopło, w odległości 7-12 km w kierunku zachodnim od konturu odkrywki "Tomisławice", występują dwa typy obszarów NATURA 2000:

• obszary specjalnej ochrony ptaków - "Ostoja Nadgoplańska" PLB 040004 wyznaczone według Dyrektywy Ptasiej dla ochrony populacji dziko występujących ptaków,
• potencjalny obszar specjalnej ochrony siedlisk - "Jezioro Gopło" PLB 040007 wyznaczony według Dyrektywy Siedliskowej dla trwałej ochrony siedlisk przyrodniczych.

Decyzja środowiskowa zobowiązała kopalnię do prowadzenia monitoringu środowiska przyrodniczego, który będzie stanowił źródło informacji o ewentualnych zmianach w nim zachodzących.

Ponieważ fragment obszaru NATURA 2000 znajduje się w skrajnym zasięgu prognozowanego maksymalnego leja depresji utworzonego z odwodnienia utworów neogenu i kredy w ostatnim etapie odwodnienia, prowadzenie monitoringu środowiska pozwoli na szczegółową analizę ewentualnych środowiskowych zmian. W związku z tym już w bieżącym roku przystąpiono do monitorowania środowiska przyrodniczego w zakresie badań gatunków roślin i awifauny na wybranych powierzchniach badawczych w obrębie tych cennych obszarów.

Dla monitoringu awifauny opracowano szczegółowy program badań ptaków lęgowych i już wczesną wiosną ornitolog rozpoczął prace terenowe. Na 6 powierzchniach badań będących kwadratami o boku 1 km przeprowadził liczenie ptaków w sezonie lęgowym za pomocą trzech metod. Na podstawie śpiewu samców, wykrytych stanowisk ptaków i ich zachowania prowadził liczenie poranne i wieczorne w różnym tempie przemarszu.

Wstępne wyniki tych prac zostały przedstawione w siedzibie Nadgoplańskiego Parku Tysiąclecia w obecności pracowników parku i przedstawicieli kopalni. Bogata dokumentacja poparta fotografią oraz ciekawym sprawozdaniem z prac terenowych wzbudziła ogromne zainteresowanie. Prowadzący badania ornitolog z wielką pasją przedstawiał informacje o ptakach. A na pytanie "Dlaczego ptaki śpiewają" - odpowiedział: Większość ptaków wróblowatych w sezonie rozrodczym zajmuje terytoria, na których przez kilka wiosennych miesięcy samiec i samica zdobywają pożywienie, zakładają gniazdo, wychowują młode, tu też znajdują kryjówki przed drapieżnikami. Przysłowiowa wolność ptaka ogranicza się więc w tym czasie do stosunkowo niewielkiej przestrzeni, na której spełniają one swą biologiczną powinność. Swoją obecność na danym terytorium samiec oznajmia śpiewem, który początkowo jest matrymonialnym zaproszeniem dla samicy. Po połączeniu się ptaków w pary samce śpiewają, aby dać sygnał innym samcom swojego gatunku, że terytorium jest zajęte. Śpiew jest więc ostrzeżeniem dla innych potencjalnych konkurentów - "to jest moje terytorium, nie życzę sobie nieproszonych gości". Ptaki śpiewają najintensywniej w godzinach porannych, ponieważ duża wilgotność powietrza nie wysusza im górnych dróg oddechowych, a bezkręgowce będące ich pożywieniem są jeszcze mało aktywne. Po poranku zaczyna się ciężka praca związana z wykarmieniem młodych, a ptaki mają "dzioby pełne roboty". Gdyby nie śpiew, dochodziłoby pomiędzy ptakami do ciągłych utarczek, a ptaki miast wychowywać młode traciłyby cenną energię na walki. Sąsiedzi granicznych terytoriów znają się po śpiewie i gdy jeden z samców pada ofiarą drapieżnika, konkurenci dowiadują się o tym nie słysząc jednego z nich. Terytorium takie zajmowane jest wówczas przez inne samce, często młode osobniki, dla których wczesną wiosną zabrakło przestrzeni zajętej przez starsze i bardziej doświadczone ptaki. Ujmując krótko, śpiew ptaków łagodzi obyczaje i zapobiega anarchii.

Druga część prowadzonego monitoringu dotyczy siedlisk przyrodniczych i gatunków roślin. Na wskazanych powierzchniach kontrolnych oraz pomiarowych monitorowane były typy siedlisk i zbiorowisk roślinnych (za pomocą metody zdjęć fitosocjologicznych), a także zasoby wybranych gatunków roślin. Wielkość populacji określana była na podstawie policzonych osobników dorosłych (generatywnych) oraz osobników wegetatywnych i juwenilnych. Badania fitosocjologiczne i populacyjne prowadzone były od wiosny do późnego lata na założonych 23 powierzchniach w formie dużych kwadratów (10x10 m) oraz 28 małych (2x2 m). Monitoring przeprowadzili specjaliści z Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu.

Granice oraz charakterystyczne punkty badań zostały precyzyjnie określone w terenie za pomocą urządzeń GPS, co umożliwi w każdym następnym roku kontynuowanie badań na tym samym obszarze.

Równolegle z badaniami środowiska prowadzony będzie monitoring wód podziemnych w rejonie Gopła. Po uzyskaniu zezwolenia od Ministra Środowiska na terenie rezerwatu przyrody Nadgoplańskiego Parku Tysiąclecia już wykonano, we wrześniu i październiku br., otwory obserwacyjne założone w poziomach czwartorzędowym i trzeciorzędowym oraz wykonano łaty wodowskazowe.

Monitoring przyrodniczy i wodny prowadzony przez specjalistów i finansowany przez kopalnię będzie kontynuowany aż do napełnienia zbiornika końcowego w odkrywce "Tomisławice". Pełna dokumentacja wyników tych działań zostanie przesłana corocznie do wszystkich instytucji wskazanych w decyzji środowiskowej. Na kopalnię nałożono również obowiązek prowadzenia działań pielęgnacyjnych w obszarach Nadgoplańskiego Parku Tysiąclecia, polegających m.in. na koszeniu traw i plantowaniu terenów. A dla ochrony populacji cennych przyrodniczo roślin, udokumentowanych na terenie przyszłej eksploatacji, zobowiązano kopalnię w decyzji środowiskowej do przeniesienia osobników gatunków chronionych na siedliska zastępcze.

Pracownicy kopalni "Konin" z dużym zainteresowaniem czekali na rezultat niezależnej ekspertyzy hydrogeologicznej, dotyczącej prognozy zagrożeń jeziora Gopło i jego zlewni w związku z planowanym uruchomieniem odkrywki "Tomisławice". Dokument ten opracował Państwowy Instytut Geologiczny, na zlecenie marszałka województwa kujawsko-pomorskiego.

14 listopada br. w Piotrkowie Kujawskim na spotkaniu zorganizowanym przez marszałka województwa kujawsko-pomorskiego w sprawie bezpieczeństwa ekologicznego obszarów położonych w bezpośrednim otoczeniu planowanej odkrywki węgla brunatnego "Tomisławice" autor opracowania, dr Piotr Herbich, zaprezentował wspomnianą ekspertyzę.

Dokument ten jednoznacznie podtrzymuje stwierdzenie wynikające z raportu i dokumentacji hydrogeologicznej o braku zagrożenia dla zwierciadła wód gruntowych w obrębie rynny jeziora Gopło; a zatem nie są zagrożone ekosystemy zależne od wód podziemnych. Z ekspertyzy wynika także, iż odwodnienie odkrywki "Tomisławice" nie spowoduje niekorzystnych zmian rzędnej lustra wody w samym Gople - jezioro nie zostanie objęte maksymalnym zasięgiem leja depresji w 2034 r. i nie zmieni się jego drenujący charakter w stosunku do wód podziemnych. Prognozowany spadek podziemnego zasilania wód jeziora i kanału Warta-Gopło nie przekroczy łącznie 17% aktualnego dopływu podziemnego do Gopła i kanału. Ubytek ten może być uzupełniony zrzutem wysokiej jakości wód odwodnieniowych z bariery studzien drenażowych odkrywki. Ponieważ lej depresji nie będzie miał wpływu na stan wód Gopła, nie przewiduje się także negatywnego oddziaływania odkrywki na jezioro w fazie jej rekultywacji.

Przedstawione działania, związane z ochroną środowiska przyrodniczego, świadczą o wypełnianiu przez kopalnię "Konin" wszystkich powinności nakładanych na inwestora. Prowadzenie szczegółowej obserwacji przyrodniczej na taką skalę dostarczy ogromnej wiedzy w długim horyzoncie czasowym i jednocześnie umożliwi pełną kontrolę oraz wychwycenie zmian i trendów w środowisku przyrodniczym. W ten sposób, działając na rzecz obszarów cennych przyrodniczo, KWB "Konin" dokłada cegiełkę do ochrony przyrody oraz dostarcza bezcennej wiedzy o NATURZE 2000. Ale czy to uspokoi gorące serca ekologów?