Firma z badawczym potencjałem

Rozmowa z dr inż. Szymonem Modrzejewskim - Dyrektorem Instytutu Górnictwa Odkrywkowego Poltegor-Instytut we Wrocławiu

- Początki Poltegor-Instytutu nieodłącznie wiążą się z tworzeniem oraz rozwojem branży węgla brunatnego i sięgają lat 50. ubiegłego stulecia, kiedy to w wyniku połączenia wrocławskich oddziałów Centralnego Biura Projektów Przemysłu Węglowego w Katowicach i Biura Projektów Zakładów Przeróbki Mechanicznej Węgla w Katowicach powstało Dolnośląskie Biuro Projektów Górniczych (DBPG). W 1968 roku z połączenia DBPG, kierowanego przez dr inż. Henryka Turałę i Zakładów Naukowo-Badawczych Węgla Brunatnego Głównego Instytutu Górnictwa we Wrocławiu, powstał Centralny Ośrodek Badawczo-Projektowy Górnictwa Odkrywkowego "COBPGO Poltegor" z ośrodkiem Naukowo-Badawczym, którego dyrektorem został prof. dr hab. inż. Jerzy Bednarczyk. W 1991 roku nastąpiło rozdzielenie COBPGO Poltegor i utworzono dwie, samodzielnie działające do dziś, jednostki, tj. "Poltegor-Instytut" Instytut Górnictwa Odkrywkowego oraz Biuro Studiów i Projektów Poltegor-Projekt sp. z o.o.

- Misją Poltegor-Instytutu jako jednostki badawczo-rozwojowej podległej Ministerstwu Gospodarki jest implementacja innowacyjnych technologii, procesów, metod oraz rozwiązań technicznych na potrzeby górnictwa odkrywkowego węgla brunatnego i surowców mineralnych. Głównym celem jest prowadzenie badań i prac rozwojowych, opracowanie koncepcji, studiów w zakresie racjonalnej gospodarki zasobami, geoinżynierii, mechanizacji i automatyzacji wydobycia wraz z przetwórstwem węgla brunatnego oraz surowców mineralnych. Działania te prowadzone są oczywiście z uwzględnieniem bezpieczeństwa prac górniczych i wymogów ochrony środowiskowej. Główna dziedzina naszych prac obejmuje:

• modelowanie i wielowariantowe koncepcje zagospodarowywania i udostępniania złóż,
• innowacyjne technologie eksploatacji i energetycznego wykorzystania węgla brunatnego,
• tworzenie oprogramowań wspomagających procesy wydobywcze i aplikacje nowoczesnych systemów sterowania, w tym technologii pracy maszyn, przepływu mas, odwodnienia czy geotechniki,
• symulacje rozwojowe efektywnych procesów udostępniania, wydobycia, prowadzenia ruchu i zwałowania oraz rewitalizacji terenów poeksploatacyjnych.

Celem naszej działalności jest też upowszechnienie wyników prac i wymiana naukowo-techniczna z wiodącymi ośrodkami europejskimi i światowymi. Funkcjonowanie Instytutu związane jest ściśle z węglem brunatnym - jesteśmy obecni we wszystkich kopalniach, a udział prac na rzecz branży stanowi ponad 65% naszych wszystkich przychodów.

- Strategicznym kierunkiem działalności Instytutu są prace zmierzające do opracowania i wdrożenia czystych technologii wydobycia i przetwórstwa węgla brunatnego jako jednego z podstawowych nośników energii i elementu bezpieczeństwa energetycznego kraju. Mam na myśli przede wszystkim ograniczenie, w procesie wytwarzania energii elektrycznej, emisji CO₂ i zwiększenie sprawności. Rozwiązanie tych problemów dotyczy wdrożenia innowacyjnych metod zgazowania węgla brunatnego i przemysłowego wprowadzenia procesów suszenia węgla w energetyce zawodowej. Szczególnej uwagi wymaga rozpoznanie możliwości zgazowania podziemnego węgla brunatnego w warunkach polskich. Chodzi tu o wybór złóż nadających się do zgazowania, uwzględniając równocześnie ochronę tych zasobów, które mogą być eksploatowane odkrywkowo. Istotnym zagadnieniem będzie opracowanie metod kontroli, monitoringu i sterowania procesem przy zachowaniu wymogów ochrony środowiskowej, przede wszystkim w zakresie stanu powierzchni, wód podziemnych i powierzchniowych oraz przeciwdziałanie emisji do atmosfery produktów gazowych przetwarzania węgla. Wymagać to będzie budowy stanowisk badawczych i instalacji pilotowej. Zakres i złożoność rozwiązania wymienionych zagadnień wymagać będzie współpracy czołowych jednostek naukowych (m.in. AGH, Politechniki Wrocławskiej i Śląskiej, GIG-u, ICHPW) jak i zaangażowania przedstawicieli przemysłu, w tym kopalń węgla brunatnego i elektrowni. Równocześnie kontynuowana będzie problematyka związana z unowocześnianiem tradycyjnych technologii wydobywczych i optymalizacji eksploatacji w kopalniach węgla brunatnego i surowców mineralnych. Istotnym będzie też nasz udział w unijnych programach badawczych. Rozwiązanie wymienionych problemów stanowi wyzwanie dla Instytutu, stwarzając równocześnie szansę dalszego jego rozwoju.

- Ogólną sytuację ekonomiczną należy ocenić jako dobrą. Od wielu lat każdy rok zamykamy dodatnim wynikiem finansowym. Uwarunkowania rynkowe i konkurencyjności wymuszają konieczność, z jednej strony, aktywnego aplikowania przemysłowego wyników naszych prac, a z drugiej, ciągłe doskonalenie i unowocześnianie proponowanych rozwiązań. W ostatnich latach wykonywaliśmy na rzecz przemysłu po ok. 550-600 prac rocznie, co pozwoliło na powiększanie przychodów, inwestowanie w bazę badawczą, głównie wyposażenie informatyczne i specjalistyczne oprogramowanie oraz stanowiska badawcze.

Od kilku lat systematycznie zwiększamy zatrudnienie. Niemniej jednak w ostatnich miesiącach zauważalny staje się wpływ ogólnej sytuacji ekonomicznej. Dlatego intensyfikowane są działania współpracy z czołowymi jednostkami naukowymi w celu przygotowania wdrożeń innowacyjnych technologii, zgodnie ze strategicznymi Programami Operacyjnymi w dziedzinie mechatroniki czy inteligentnych, samoregulujących się technologii wydobywczych.

- Realizacja bieżących prac i planowanych przedsięwzięć oraz rozwój Instytutu opiera się na potencjale badawczym, który oprócz bazy materialnej, stanowi przede wszystkim ok. 90-osobowa załoga, w tym 3 samodzielnych pracowników naukowych, 15 adiunktów i 40 pracowników badawczo-technicznych. Główne zaplecze to 11 laboratoriów technicznych, w tym 4 laboratoria posiadające akredytację PCA na ponad 35 procedur badawczych, 22 stanowiska doświadczalne oraz 8 pracowni technicznych. Sprawne funkcjonowanie, skomunikowanie wewnętrzne i zewnętrzne zapewnia 85 stanowisk komputerowych, 4 wielkoformatowe plotery oraz 30 stanowisk oprogramowania specjalistycznego sprzężonych poprzez sieć światłowodową z 3 serwerami. Pozycja Instytutu opiera się na aktywności i kreatywności naszych pracowników. Działania te widoczne są szczególnie na przykładzie uzyskanych prestiżowych wyróżnień i odznaczeń. I tak, między innymi, oprócz 23 medali, przyznanych na Międzynarodowych Targach Innowacji i Wdrożeń w Brukseli otrzymaliśmy Krzyż Kawalerski i Krzyż Oficerski Orderu Wynalazczości nadane przez Najwyższą Belgijską Komisję Odznaczeń, a w Polsce tytuł Lidera Innowacji i Dolnośląski Certyfikat Gospodarczy.

- Poltegor-Instytut jest jednostką samodzielną, o pełnej autonomii, posiadającą własną osobowość prawną i niezależność finansową. Sytuacja formalna lokuje nasz Instytut w polskiej przestrzeni badawczej ukierunkowanej na aplikacje przemysłowe. Dostosowując się do zmieniających się zewnętrznych uwarunkowań funkcjonowania przeprowadziliśmy w latach 2001-2002 i 2008 restrukturyzację organizacyjną. Równocześnie zwiększyliśmy swój udział w licznych Klastrach, Konsorcjach i Centrach Zaawansowanych Technologii. W 2008 roku wydaliśmy 6 monografii oraz 57 recenzowanych publikacji. Zagrożeniem jest jednak obecny kryzys światowy, który może spowodować znaczące obniżenie środków finansowych na badania stosowane, i to zarówno ze strony przedsiębiorstw, jak i MNiSW.

- Oczywiście. Chciałbym równocześnie zaznaczyć, że aktualnie w końcowej fazie uzgodnień jest pakiet 5 ustaw reformujących Naukę w Polsce i dotyczących też podstaw formalnych, organizacyjnych oraz zasad funkcjonowania jednostek badawczo-rozwojowych stwarzając, tym samym, nowe uwarunkowania działalności "Poltegor-Instytut". Stanowić to będzie nową jakość otoczenia funkcjonowania Instytutu.

- Jak wcześniej wspomniałem, miniony rok 2008 należy ocenić pozytywnie. Zakończyliśmy realizację bardzo ważnego dla branży węgla brunatnego projektu Foresight, w ramach którego opracowane zostały wielowariantowe koncepcje możliwości zagospodarowania dla potrzeb energetyki ważniejszych złóż. Główny nacisk położono przede wszystkim na złoże "Legnica". Jako perspektywiczne kierunki działań uwzględniono również złoża "Gubin-Brody", "Rogóźno", "Złoczew" i inne. Na rzecz górnictwa skalnego przeprowadzono badania związane z bezpieczeństwem robót strzałowych, które zostały zastosowane w ponad 30 kamieniołomach na terenie całego kraju. Zrealizowano także projekt dla kopalń kruszyw naturalnych Drahle. Na uwagę zasługują prace wykonane dla modernizacji zwałowarki Z-46 w KWB Turów oraz prace badawczo-wdrożeniowe przy budowie Podziemnego Magazynu Gazu - Strachocin. Istotnym było zamodelowanie warunków złożowych kopalń węgla brunatnego. W dziedzinie poprawy efektywności urabiania opracowano modernizację napędu koła czerpakowego oraz model symulacyjny urabiania utworów trudnourabialnych. Przeprowadzono aplikację nowoczesnych profili taśm przenośnikowych. W 2008 roku podjęliśmy starania o pozyskanie dodatkowych środków z Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka na tematy związane z mechatroniką i suszeniem węgla. Zaawansowane są prace nad złożeniem do Narodowego Centrum Badań i Rozwoju wniosku na projekt badawczy związany ze zgazowaniem podziemnym węgla brunatnego w złożach niespełniających kryteriów eksploatacji odkrywkowej. Pozytywne wyniki tych starań umożliwią dalszy rozwój Instytutu w najbliższych latach.

- Ogólnie można powiedzieć, że foresight to systematyczny, przyszłościowy sposób docierania i zebrania informacji w celu budowania średnio i długookresowej wizji rozwojowej, jej kierunków i priorytetów, a w tym kontekście przygotowywania bieżących decyzji i mobilizowanie działań. Jego istotą jest zaangażowanie w debatę publiczną najważniejszych przyszłych potrzeb społeczeństwa i gospodarki, wszystkich zainteresowanych stron (przedsiębiorców, przedstawicieli organizacji pozarządowych, polityków, mediów i naukowców). Foresight to ogół działań zmierzających do wybrania korzystnej wizji przyszłości oraz wskazania dróg jej realizacji poprzez zastosowanie odpowiednich metod zapewniających merytorycznie poprawny opis problemów, a także wskazanie możliwości ich rozwiązania. W tym ujęciu szczególnego znaczenia nabiera problematyka racjonalnego zagospodarowania naszego bogactwa narodowego jakim jest węgiel brunatny oraz oparcie na nim strategii jego wykorzystania jako jednego z podstawowych filarów przyszłego bezpieczeństwa energetycznego kraju.

- Złoża węgla brunatnego w rejonie Legnicy stanowią jedno z najważniejszych bogactw narodowych. Niestety, nie wszyscy mają tego pełną świadomość. Wielkość zasobów stawia te złoża w czołówce Europy. Racjonalne ich wykorzystanie stwarza perspektywy zapewnienia bezpieczeństwa energetycznego kraju, opartego o rodzimą bazę surowcową. Podjęcie eksploatacji tych złóż i budowa zespołu energetycznego, przy równoczesnej dywersyfikacji produktowej obejmującej energię elektryczną, ciepło, wytwarzanie wodoru, paliw płynnych poprzez zgazowanie, produkcję saletry amonowej czy nawozów, pozwoli na uprzemysłowienie całego regionu. Funkcjonowanie zespołu wydobywczo-energetycznego i przetwórczego pociągnie za sobą powstanie wielu przedsiębiorstw zabezpieczających i wspomagających. Przykładem takiego rozwoju są rejony Bełchatowa, Konina czy Turowa. Realizacja przedsięwzięcia to nowe miejsca pracy dla wielu tysięcy ludzi. Ma to szczególne znaczenie jeżeli spojrzy się na perspektywę czasową budowy zespołu wydobywczo-energetycznego i wyczerpywanie się zasobów rud miedzi w rejonie Lubin-Polkowice- Sieroszowice oraz likwidację tych kopalń. Również przejaskrawianie problemów ekologicznych przez niektóre środowiska, sprzeciwiające się budowie kopalni nie uwzględniają aktualnych realiów. Praktyka pokazuje, że obecnie zrekultywowane tereny poeksploatacyjne cechują się wyższymi walorami przyrodniczymi niż były przed podjęciem wydobycia. Tak jest w rejonie obecnie czynnych kopalń węgla brunatnego. Niestety lokalna świadomość społeczna jest celowo wprowadzana w błąd przez podawanie nieprawdziwych informacji odnośnie ilości wysiedleń czy niekorzystnych oddziaływań. Sytuację poprawić może rzetelne informowanie samorządów i mieszkańców o zaletach, wadach i niedogodnościach przedsięwzięcia. Z drugiej strony, konieczność budowy potencjału energetycznego wykazuje niezbicie, że eksploatacja najtańszego nośnika energii elektrycznej nie pozostawia wątpliwości, że podjęcie eksploatacji jest niezbędne. Jest to równocześnie dla społeczności lokalnej olbrzymia szansa podniesienia poziomu życia, stabilności i rozwoju całego regionu. Niedocenianie tych możliwości skutkuje stopniową zabudową kubaturową i infrastrukturalną, co w konsekwencji spowoduje też wzrost kosztów całej inwestycji. Dlatego uważam, że dotychczasowe działania PPWB jak i Komitetu Sterującego im. Prof. Adama Stefana Trembeckiego dla przygotowania zagospodarowania Legnickiego Zagłębia Górniczo-Energetycznego węgla brunatnego powinny być nadal kontynuowane.

- PPWB jak wiadomo jest organizacją skupiającą na zasadzie dobrowolności kopalnie i jednostki pracujące na rzecz branży węgla brunatnego, które w wyniku transformacji uległy częściowej dezintegracji organizacyjnej i właścicielskiej. Aktualne ostre uwarunkowania funkcjonalne oraz problematyka związana z zabezpieczeniem perspektywicznych dostaw węgla brunatnego jako jednego z podstawowych surowców energetycznych wymaga skomasowania i skoordynowania działań na rzecz rozwoju tej gałęzi przemysłu. Dlatego działania PPWB w tym zakresie są niezmiernie ważne. Dotychczasowe dokonania i realizacja zadań oraz celów PPWB są istotne zarówno w zakresie tworzenia dyrektyw unijnych, przepisów krajowych jak i utrzymania pozycji węgla brunatnego w gospodarce krajowej. Ważnym elementem jest aktywny udział PPWB w trójstronnym dialogu społecznym. W odniesieniu do Poltegor-Instytutu zaangażowanie PPWB przyczyniło się w zasadniczy sposób do zachowania naszej niezależności, za co w tym miejscu chciałbym serdecznie podziękować.