Polskie Górnictwo Węgla Brunatnego w I półroczu 2009 roku

Sytuacja gospodarcza Polski

Wg szacunków Ministerstwa Gospodarki, w I połowie roku wzrost PKB wyniósł 0,6% wobec analogicznego okresu 2008 roku. Wynik ten świadczy o silnej odporności Polski na skutki światowego kryzysu. Dynamika wzrostu gospodarczego Polski nadal pozostaje jedną z najwyższych w Europie. W okresie styczeń-czerwiec 2009 r. produkcja sprzedana przemysłu obniżyła się o 8,3%. Tym samym podtrzymany został trend spadkowy dynamiki zapoczątkowany w IV kwartale ub. roku. Było to wynikiem gorszej sytuacji finansowej przedsiębiorstw i zmniejszeniem popytu. Według wstępnych danych GUS w okresie styczeń-czerwiec 2009 roku wartość eksportu liczonego według cen bieżących wyniosła 45,7 mld euro i była niższa o 22,5% w porównaniu z analogicznym okresem 2008 roku. Wartość importu wyniosła 49,4 mld euro i była niższa o 30,6% . Ujemne saldo wyniosło 3,7 mld euro, tj. o 7,8 mld euro mniej niż w okresie styczeń-czerwiec 2008 r. Inflacja w okresie styczeń-czerwiec 2009 r. była niższa niż w analogicznym okresie 2008 roku i wyniosła 3,5%. Ceny produkcji sprzedanej przemysłu przekroczyły poziom ubiegłoroczny o 4,6%. Koniec ubiegłego roku przyniósł pierwsze widoczne efekty pogorszenia koniunktury na rynku pracy. W I połowie 2009 roku przeciętne zatrudnienie w sektorze przedsiębiorstw było o 0,5% niższe niż przed rokiem. Na koniec czerwca 2009 r. liczba zarejestrowanych bezrobotnych wzrosła względem czerwca 2008 r. o 14%, a stopa bezrobocia rejestrowanego wyniosła 10,7% (wobec 9,5% w grudniu 2008 r.). W okresie styczeń-czerwiec 2009 roku wzrosły realne wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw oraz emerytury i renty z pozarolniczego systemu ubezpieczeń. W okresie sześciu miesięcy 2009 roku deficyt budżetowy był zdecydowanie wyższy niż przed rokiem i wyniósł 16,7 mld zł (w ujęciu nominalnym). Dochody budżetu państwa wyniosły 134,3 mld zł. Wydatki kształtowały się na poziomie 151,0 mld zł. W I połowie 2009 r. Rada Polityki Pieniężnej zmieniła stopy procentowe czterokrotnie. W styczniu redukcja stóp wyniosła 0,75 pkt. proc. oraz w lutym, marcu i czerwcu po 0,25 pkt. proc.

Wobec przedstawionych powyżej tendencji gospodarczych w I półroczu 2009 na szczególną uwagę zasługuje przybliżenie procesów i tendencji zachodzących w sektorze energetycznym, mających bezpośredni wpływ na osiągane wyniki produkcyjne sektora energii i paliw oraz na udział węgla brunatnego w zaopatrzeniu energetycznym kraju.

Zamieszczone w tabeli 1 dane obrazują zmiany w zużyciu nośników energii pierwotnej w Polsce w pierwszych kwartałach lat 2007-2009.

Tabela 1. Zużycie energii pierwotnej w Polsce.

Pierwsze miejsce w zużyciu energii niezmiennie zajmują paliwa stałe. Udział paliw stałych w ogólnym bilansie energii pierwotnej w I kwartale 2009 r. nieznacznie zmniejszył się do 60,1% względem 60,8% uzyskanego w analogicznym okresie 2008 roku i 61,9% w roku 2007. Nadal pozycje dominującą w paliwach stałych zajmuje węgiel kamienny z łącznym udziałem w całkowitym zużyciu ponad 47,6% w I kw. 2009 r. - w porównaniu 49,5% uzyskanego w I kwartale 2008 i 2007 r. Pozycja węgla brunatnego jako paliwa w zużyciu energii pierwotnej osiągnęła nieznaczną poprawę. Udział węgla brunatnego w ogólnym bilansie nośników energii, przy nieznacznie większej uzyskanej wielkości wydobycia węgla brunatnego, wyniósł za I kwartał br. 11,9% i był wyższy w porównaniu do I kwartału 2008 roku, kiedy jego udział wynosił 11,1%.

Wydobycie węgla brunatnego

Poniżej przedstawiono podstawowe dane produkcyjne uzyskane w branży w przeciągu ostatniego półrocza br. W pierwszym półroczu 2009 roku kopalnie węgla brunatnego wydobyły łącznie 28 mln ton węgla, co skutkuje uzyskaniem mniejszej wielkości wydobycia względem ubiegłego roku o 2,1%.

Tabela 2. Wydobycie węgla i dostawy do elektrowni [w tys. ton].

Z ogólnej ilości wydobytego węgla elektrownie odebrały 27,8 mln ton, co stanowi 99,3% ogólnego wydobycia. Pozostała reszta w postaci węgla sortowanego przeznaczana jest na własne potrzeby kopalń i na zaopatrzenie rynku lokalnego.

Wielkość dostaw węgla do poszczególnych elektrowni była zróżnicowana, co dla kopalń bezpośrednio zależnych od bieżącego zapotrzebowania elektrowni, ma znaczący wpływ na poziom wydobycia węgla. Najgorsze wyniki sprzedaży węgla odnotowała PGE KWB Turów S.A., która w 1. półroczu 2009 r. dostarczyła do PGE Elektrowni Turów S.A. 5.430 tys. ton węgla, tj. ponad 10% mniej paliwa niż w pierwszym półroczu 2008 r, w którym to okresie kopalnia dostarczyła Elektrowni Turów o prawie 10% więcej niż 2007 roku - odnotowując najlepsze wyniki sprzedaży za I półrocze 2008 roku. Na złym wyniku zaważył głównie drugi kwartał br., kiedy dostawy węgla były o ponad 6% mniejsze od wyniku uzyskanego w drugim kwartale roku ubiegłego. KWB "Adamów" SA zaopatrująca pobliską Elektrownię "Adamów" dostarczyła w 1. półroczu 2009 r. 1.963 tys. ton węgla, tj. o 8,7% mniej niż w pierwszym półroczu ubiegłego roku. Po pierwszym nieudanym kwartale br., w którym sprzedaż węgla wyniosła o 10% mniej w porównaniu z analogicznym okresem 2008, w drugim kwartale nastąpiła nieznaczna poprawa pozwalająca na zniwelowanie niekorzystnego wyniku sprzedażowego na koniec pierwszego półrocza 2008 roku. W pierwszym półroczu elektrownie "Pątnów" i "Konin" odebrały od kopalni "Konin" łącznie 4.834 tys. ton węgla, czyli o 52 tys. ton mniej niż w 1. półroczu 2007 r. Po pierwszym udanym kwartale br., w którym odnotowano wzrost sprzedaży o ponad 6%, w drugim kwartale nastąpił spadek dostaw węgla do elektrowni, co w efekcie przyczyniło się do uzyskania gorszego bilansu sprzedaży w I półroczu 2009 r. o -1,2% w porównaniu do roku ubiegłego. Najlepsze wyniki pod względem zaopatrzenia elektrowni w węgiel uzyskuje PGE KWB Bełchatów S.A. W 1. półroczu 2009 r. kopalnia dostarczyła PGE Elektrowni Bełchatów S.A. 15.628 tys. ton węgla, tj. o 3,5% więcej niż w tym samym czasie ubiegłego roku. Już w 1. kwartale br. dostawy były o ponad 16% większe niż w analogicznym okresie roku ubiegłego, i tak w przypadku KWB "Konin" na ogólnym wyniku zaważył słabszy wynik uzyskany w II kwartale 2009 r.

Efektywność odkrywkowej eksploatacji złóż węgla brunatnego

Tabela 3 zawiera podstawowe dane produkcyjne i wskaźniki odnoszące się do górnictwa węgla brunatnego jako całości uzyskane w pierwszym półroczu 2009 r. w porównaniu do pierwszego półrocza roku 2008 i 2007.

Tabela 3. Podstawowe dane produkcyjne górnictwa węgla brunatnego.

Zbieranie nadkładu. W pierwszym półroczu 2009 roku zebrano łącznie prawie 124 mln m³ nadkładu, co w stosunku do wydobytego w tym czasie węgla oznacza, że na każdą tonę węgla przypadało średnio 4,4 m³ nadkładu. Wskaźnik nadkładu do węgla uzyskany pierwszym półroczu 2009 r. jest mniej korzystniejszy w porównaniu z rokiem poprzednim. Na ten wynik bezpośrednio ma wpływ zwiększenie ilości zbieranego nadkładu w porównaniu do tego samego okresu 2008 roku o ponad 13% przy równocześnie zmniejszonym wydobyciu węgla o ponad 2%.

Największy wzrost zebranego nadkładu w pierwszym półroczu 2009 roku osiągnęła PGE KWB Bełchatów S.A. (wraz z odkrywką "Szczerców") o 27,2%, na kolejnym miejscu znajduje się PGE KWB Turów S.A. ze wzrostem 25,6%, w dalszej kolejności KWB "Adamów" SA - wzrost o 1,2% i KWB "Konin" SA z odnotowanym spadkiem ilości zebranego nadkładu względem tego samego okresu roku ubiegłego o 9%.

Pompowanie wody z odkrywek stanowi poważny czynnik obciążający węgiel i koszty jego wydobycia. W pierwszym półroczu 2009 roku wypompowano z odkrywek łącznie ponad 238,3 mln m³ wody, co przy urobionej masie daje wskaźnik 1,61 m³ wody na każdy metr sześcienny urobku. Rok wcześniej wskaźnik ten wyniósł 1,79 m³, przy zwiększonej o ponad 1 mln m³ ilości pompowanej wody w roku 2008.

Jak pokazuje powyższy wykres największy wzrost w ilości wypompowanej wody za pierwsze półrocze 2009 roku do tożsamego okresu roku ubiegłego odnotowuje PGE KWB Turów S.A., bo o prawie 18%, następnie KWB "Adamów" SA o prawie 9%. Pozostałe kopalnie w porównaniu do pierwszego półrocza 2008 roku wypompowały mniejszą ilość wody - PGE KWB Bełchatów S.A. o 0,6%, a w przypadku KWB "Konin" SA prawie o 13%. Wskaźniki charakteryzujące stopień zawodnienia złoża są mocno zróżnicowane w poszczególnych odkrywkach. W omawianym okresie 2008 roku najniższy wskaźnik pompowania wody przypadający na całkowity urobek masy mieścił się w przedziale od 0,4 - PGE KWB Turów S.A., 1,2 - KWB "Konin" SA, 1,7 - PGE KWB Bełchatów S.A., do 3,2 w KWB "Adamów" SA.

Zużycie energii elektrycznej ogółem w branży wyniosło prawie 903 GWh i w porównaniu z poprzednim rokiem zwiększyło się o ponad 17%. Zwiększone zużycie ma bezpośredni związek ze zwiększoną o ponad 10% masą urobioną w tym samym czasie.

W omawianym okresie 2009 roku relacja pomiędzy zużyciem energii i urobioną masą w poszczególnych kopalniach przedstawiała się następująco: w PGE KWB Turów S.A. - zużycie energii było o ponad 37% większe - przy zwiększonej wielkość urobionej masy o 17%; w PGE KWB Bełchatów S.A. odnotowuje ponad 23% większe zużycie energii, ale przy znacznym 22% wzroście wielkości urobku; w KWB "Adamów" SA zużycie energii elektrycznej nieznacznie zwiększyło się o 5%, przy niezmiennej ilości urobionej masy. Odmienne relacje wystąpiły w KWB "Konin" SA, gdzie zużycie energii było o prawie 4% mniejsze, ale przy wielkości urobku całkowitego zmniejszonego o 8%.

Zatrudnienie. Nieprzerwanie od kilku już lat mamy do czynienia ze zjawiskiem postępującej racjonalizacji zatrudnienia. Stan zatrudnionych w kopalniach liczony jako średnioroczny zmniejszył się w I półroczu 2009 roku o prawie 5% w stosunku do poprzedniego roku.

Największy spadek zatrudnienia nastąpił w KWB "Konin" SA o ponad 6%, w PGE KWB Bełchatów S.A. o prawie 5%, w PGE KWB Turów S.A. - 4% i w KWB "Adamów" SA o 1%. W konsekwencji wydajność pracy w relacji do wydobytego węgla nie zmieniła się zasadniczo względem ubiegłego roku, co przedstawia wykres na następnej stronie. Natomiast uwidacznia się wzrost wydajności o 15,7%, mierzony urobkiem masy całkowitej i jest on wynikiem zwiększonej ilości zebranego nadkładu.

Górnictwo węgla brunatnego w skali całej branży wykazuje pogorszenie rentowności o ponad 13%. Na poziom rentowności decydująco wpływa cena zbytu węgla, wielkość sprzedaży i koszt jego wydobycia. Rentowność brutto w poszczególnych kopalniach przedstawiono obok.

Jednym z najważniejszych wydarzeń w analizowanym okresie, mającym wpływ na sytuację w polskiej branży węgla brunatnego było zakończenie działalności po 30. latach eksploatacji odkrywki "Lubstów" w KWB "Konin" SA. 3 kwietnia br. odprawiony został do pobliskiej elektrowni ostatni pociąg z lubstowskim węglem. W sumie z tej odkrywki wydobyto 107 mln ton węgla i przemieszczono 323 mln m³ nadkładu. Budowę odkrywki "Lubstów" wymusiło życie, kiedy w połowie lat 70. zaczęło brakować węgla dla elektrowni Pątnów. Potrzeba była tak nagląca, że ratowano się sprowadzaniem surowca ze Śląska i kopalni "Turów". Jednocześnie trwały poszukiwania surowca w rejonie Konina - zakończone sukcesem i wydaniem przez Radę Ministrów decyzji o budowie odkrywki "Lubstów" w 1979 roku. Trzy lata później dotarto do węgla i rozwój "Lubstowa" nabrał rozpędu. Przez następne lata odkrywka dawała rocznie 6 mln ton węgla. Zgodnie z planem zagospodarowania w miejscu wyrobiska lubstowskiego powstanie 400-hektarowe jezioro, wykorzystywane dla potrzeb rekreacji i spełniające rolę zbiornika retencyjnego. Odtworzone zostaną stosunki wodne, jakie panowały na tym obszarze przed powstaniem odkrywki, co naturalnie zwiększy walory krajoznawcze gminy. Wokół jeziora powstaną plaże, przystanie, zjazdy dla sprzętu wodnego, place zabaw dla dzieci, drogi spacerowe i obiekty rekreacyjne. Realizacja tych planów da możliwość powstania nowych miejsc pracy, co niewątpliwie pozytywnie wpłynie na rozwój gminy i sytuację materialną jej mieszkańców.

W chwili obecnej w KWB "Konin" SA trwają prace nad uruchomieniem nowej odkrywki "Tomisławice". Podobna sytuacja ma miejsce w PGE KWB Bełchatów S.A. W sierpniu br. nastąpiło oficjalne rozpoczęcie eksploatacji węgla z pola "Szczerców", którego zasoby szacowane są na około 620 mln ton. Po uruchomieniu nowego pola możliwości wydobywcze kopalni bełchatowskiej wzrosną o ponad 42 mln ton rocznie, średnie roczne wydobycie węgla w PGE KWB Bełchatów S.A. w ostatnich latach wynosi 33 mln ton. Niestety nie udało się podjąć w jakże istotnej dla przyszłości branży węgla brunatnego decyzji, w sprawie eksploatacji pól legnickich, i jak na razie nadal na rozstrzygnięcia w tej sprawie się nie zanosi.

Wykorzystanie węgla brunatnego w elektroenergetyce

Jak wykazano w tabeli 4 produkcja energii elektrycznej w I półroczu 2009 r. ukształtowała się na poziomie 74.658 GWh i zmniejszyła się o prawie 4% w porównaniu do 2008 r. Z tego:

• przedsiębiorstwa wytwórcze energetyki zawodowej wyprodukowały 70.828 GWh, tj. o 2,9% mniej niż w 2008 r.,
• elektrownie przemysłowe wyprodukowały 3.064 GWh, tj. o ponad 22% mniej niż w 2008 r.,
• pozostałe elektrownie niezależne (źródła odnawialne) wyprodukowały 761 GWh, tj. o ponad 14% więcej niż w 2008 r.

Tabela 4 . Produkcja energii elektrycznej w Polsce (w GWh).

Największy udział w strukturze produkcji energii elektrycznej mają elektrownie i elektrociepłownie zawodowe cieplne, pracujące w ramach krajowego sektora dyspozycji mocy. Ich udział jest na przestrzeni lat w miarę stały i wynosi około 90%. Sektor elektroenergii obejmuje 5 elektrowni wykorzystujących węgiel brunatny, 15 elektrowni pracujących na węglu kamiennym i kilkadziesiąt elektrociepłowni. Łączna produkcja wymienionych wytwórni w I półroczu 2009 roku wyniosła 74.658 GWh. Z łącznej produkcji wymienionych powyżej wytwórni 40.000 GWh, tj. 56,4% uzyskano z węgla kamiennego, 25.138 GWh, tj. 35,5% z węgla brunatnego, 2.711 GWh, tj. 3,82% z gazu ziemnego i 1.762 GWh, tj. 2,48% ze współspalania biomasy. W ubiegłym roku mogliśmy zaobserwować nieznaczny wzrost produkcji energii elektrycznej w elektrowniach na węglu brunatnym 0,3% - najtańszego na dzień dzisiejszy paliwa zarówno w Polsce jak i na świecie, przy spadku produkcji energii elektrycznej o ponad 9% w elektrowniach na węglu kamiennym.

Podobnie do ubiegłego roku nadal następuje zwiększająca się produkcja energii elektrycznej z odnawialnych źródeł energii [OZE]. W pierwszym półroczu 2009 roku uzyskano łącznie 4.248 GWh energii elektrycznej, co stanowi prawie 5,68% krajowej produkcji. Największy udział ma biomasa [49,5%], energia wody [37,1%], energia wiatru [4,5%] i biogaz [1,9%].