Zrównoważona gospodarka wodna - wdrażanie ramowej dyrektywy wodnej 2000/60/WE

Wprowadzenie

Propozycja stworzenia ramowego aktu prawnego obejmującego zagadnienia gospodarowania wodami na terytorium Unii Europejskiej pojawiła się już w połowie lat 90. Tym zintegrowanym aktem prawnym stała się Dyrektywa 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października 2000 roku ustanawiająca ramy wspólnotowego działania w dziedzinie polityki wodnej. Dyrektywa weszła w życie z dniem jej opublikowania w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej z dnia 23 grudnia 2000 roku i zwana jest Ramową Dyrektywą Wodną (RDW).

Dyrektywa Ramowa Wodna nie była przedmiotem negocjacji Polski w procesie integracji z Unią Europejską dlatego, że była uchwalona już po rozpoczęciu negocjacji Polski z UE.

Podstawowym celem RDW jest zapewnienie obecnym i przyszłym pokoleniom dostępu do wody dobrej jakości oraz umożliwienie korzystania z niej przez przemysł i rolnictwo, przy jednoczesnej ochronie środowiska naturalnego.

W RDW pojawiają się nowe aspekty, nie występujące w innych aktach prawnych dotyczących ochrony wód, a mianowicie:

• równoprawne traktowanie użytkowników wód, tj. sektora komunalnego, przemysłu i rolnictwa, przy uwzględnieniu konieczności ochrony środowiska naturalnego,
• zobowiązanie do ochrony zasobów wodnych pod względem ilościowym i jakościowym, a także do ochrony ekosystemów wodnych i lądowych zależnych od wód,
• wprowadzenie do zarządzania wodą:
  • udziału społeczeństwa,
  • instrumentów ekonomicznych mających zagwarantować ekonomiczną efektywność korzystania ze środowiska wodnego poprzez zastosowanie zasady zwrotu kosztów zasobowych i środowiskowych za usługi wodne.

Głównym celem RDW jest osiągnięcie do 2015 roku dobrego stanu ilościowego i chemicznego wód podziemnych i powierzchniowych we wszystkich państwach Unii Europejskiej.

Dobry stan ekologiczny wód można zdefiniować jako stan, w którym zmiany warunków naturalnych w porównaniu do warunków niezakłóconych działalnością człowieka są niewielkie.

Cel dyrektywy ma zostać osiągnięty poprzez:

• ochronę przed dalszą degradacją ekosystemów wodnych oraz ekosystemów lądowych i terenów podmokłych, zależnych od ekosystemów wodnych,
• propagowanie zrównoważonego korzystania z wód,
• dążenie do ochrony i poprawy stanu środowiska wodnego m.in. poprzez ograniczenie i eliminowanie zrzutów i emisji substancji niebezpiecznych,
• redukcję zanieczyszczeń wód podziemnych,
• zmniejszenie skutków powodzi i suszy.

Zapisy Ramowej Dyrektywy Wodnej zostały transponowane do prawa polskiego przede wszystkim ustawami Prawo wodne, Prawo ochrony środowiska, Ustawą o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków, wraz z aktami wykonawczymi.

Fazy wdrażania Ramowej Dyrektywy Wodnej.
Źródło: Prezentacja RZGW w Gliwicach, "Udział społeczeństwa w kontekście procesu planowania gospodarowania wodami", Warszawa, 3 kwietnia 2007 r.

Pierwszy etap wdrażania ramowej dyrektywy wodnej (2000-2006)

Wdrażanie Ramowej Dyrektywy Wodnej w Polsce wymaga działań zarówno na poziomie krajowym (na obszarach dorzeczy), na poziomie regionalnym (na obszarze ośmiu regionów wodnych), oraz - o ile zachodzi taka konieczność - w skali zlewni.

Na poziomie krajowym organem koordynującym i odpowiedzialnym za wdrażanie RDW jest Prezes Krajowego Zarządu Gospodarki Wodnej. Na poziomie regionów wodnych instytucjami odpowiedzialnymi za działania wdrożeniowe są Regionalne Zarządy Gospodarki Wodnej.

Harmonogram wdrażania poszczególnych etapów Ramowej Dyrektywy Wodnej przedstawiony został na rysunku poniżej. Do chwili obecnej, tj. w pierwszym etapie wdrażania RDW - zakończone zostały trzy pierwsze fazy:

1. Dostosowanie prawne.
2. Inwentaryzacja i charakterystyka.
3. Programy monitorujące.

Podsumowanie pierwszych trzech faz wdrażania RDW przedstawione zostało w dokumencie Komisji Europejskiej z dnia 22.03.2007 pod nazwą - Komunikat w sprawie zrównoważonej gospodarki wodnej na terenie UE - pierwszy etap wdrażania Ramowej Dyrektywy Wodnej. W Komunikacie przedstawiono m.in. następujące informacje związane z dotychczasowym wdrażaniem Ramowej Dyrektywy Wodnej we wszystkich krajach UE:

• odsetek części wód powierzchniowych zagrożonych ryzykiem nieosiągnięcia celów RDW (od ok. 8% na Litwie do ok. 98% w Holandii; w Polsce 20%),
• wskaźnik skuteczności w organizacji struktur administracyjnych dla wdrażania zasad niniejszej dyrektywy (w Polsce 80, przy średniej europejskiej ok. 78),
• wskaźnik skuteczności w przeprowadzaniu analizy środowiskowej i ekonomicznej dla obszarów dorzeczy (w Polsce 50, przy średniej europejskiej około 65),
• wskaźnik ogólnej jakości sporządzania sprawozdań będących podstawą do opracowania planów gospodarowania wodami w dorzeczach (w Polsce 50, przy średniej europejskiej około 64),

Komunikat zawiera również zalecenia Komisji Europejskiej dotyczące następnych faz wdrażania RDW. Komisja zachęca państwa członkowskie do:

• upewnienia się, że projekty infrastrukturalne i dotyczące zrównoważonego rozwoju człowieka, których realizacja mogłaby doprowadzić do pogorszenia się stanu środowiska wodnego, podlegają odpowiedniej ocenie oddziaływania na środowisko,
• dopilnowania, aby na działania te przyznano odpowiednie fundusze, zarówno krajowe jak i instrumenty finansowe UE, takie jak wspólna polityka rolna czy polityka spójności; wskazano, że jak dotąd krajowe środki przydzielone na poprawę w obszarze wodnym są niewystarczające do pokrycia wszystkich potrzeb wskazanych w analizach środowiskowych wykonanych zgodnie z RDW,
• szerszego udziału społeczeństwa.

Plany gospodarowania wodami w dorzeczu

Kolejnym etapem wdrażania Ramowej Dyrektywy Wodnej jest przedstawienie do 22 grudnia 2009 roku przez Państwa Członkowskie Unii Europejskiej planów gospodarowania wodami dla obszaru każdego dorzecza oraz określenie środków, jakie powinny być podjęte dla osiągnięcia dobrego stanu wód w latach 2009-2015.

Celem tych planów jest stworzenie programów działań, które przyczynią się do dalszej poprawy całego systemu wodnego. Programy działań muszą zostać wdrożone do 2012 r., a do 2015 r. muszą zostać zrealizowane założenia ekologiczne dyrektywy.

Niektóre zapisy Ramowej Dyrektywy Wodnej umożliwiają jednak, by dla tzw. określonych części wód, które są zmienione przez działalność człowieka w takim stopniu, że osiągnięcie do 2015 r. celów środowiskowych byłoby niemożliwe lub nieproporcjonalnie kosztowne, możliwe było uzyskanie pewnych odstępstw.

Zgodnie z Ramową Dyrektywą Wodną, Państwa Członkowskie mają dwie takie możliwości:

• przedłużenie w planie gospodarowania wodami terminu dla osiągnięcia dobrego stanu wód z 2015 roku do 2021 lub 2027 roku, pod warunkiem spełnienia kryteriów określonych w artykule 4 ust. 4 ww. dyrektywy,
• ustanowienie w planie gospodarowania wodami mniej restrykcyjnych celów środowiskowych niż te wymagane dla osiągnięcia dobrego stan ekologicznego, chemicznego i ilościowego, pod warunkiem spełnienia kryteriów określonych w artykule 4 ust. 5 i 7 ww. dyrektywy.

W Polsce organem zobowiązanym do wykonania planów gospodarowania wodami jest Krajowy Zarząd Gospodarki Wodnej (KZGW), który przygotował projekty planów gospodarowania wodami i opublikował je na swojej stronie internetowej - http://www.kzgw.gov.pl/.

Działania wynikające z planu gospodarowania wodami będą miały ogromny wpływ nie tylko na gospodarkę wodną, ale również na planowanie przestrzenne, górnictwo i energetykę. Przyszłe korzystanie z wód - na przykład związane z odwadnianiem kopalń i zrzutem wód do cieków powierzchniowych - będzie musiało być zgodne z warunkami określonymi w odpowiednim planie gospodarowania wodami w dorzeczu.

Projekt planu gospodarowania wodami a przemysł węgla brunatnego

Przedstawiony w 2008 roku przez Krajowy Zarząd Gospodarki Wodnej projekt planu gospodarowania wodami dla obszaru dorzecza Odry ma 187 stron oraz 21 załączników mapowych. Obejmuje obszar zlewni Odry.

Ze względu na górnictwo podziemne i odkrywkowe w przedstawionym projekcie zidentyfikowano na obszarze dorzecza Odry 11 tzw. jednolitych części wód podziemnych (JCWPd), zagrożonych nieosiągnięciem dobrego stanu w 2015 roku (6 dla górnictwa odkrywkowego i 5 dla górnictwa podziemnego). Stanowi to łącznie 9,31% obszaru dorzecza Odry, tj. 11.365,3 km².

Dla wszystkich JCWPd, na których znajdują się kopalnie węgla brunatnego, przyjęto odstępstwo od konieczności uzyskania dobrego stanu wód do 2015 r. poprzez możliwość przyjęcia tzw. mniej restrykcyjnych celów środowiskowych. Uzasadniono przy tym, że ze względów gospodarczych, społecznych i ekonomicznych, likwidacja kopalń jest niemożliwa przed wyeksploatowaniem złóż węgla brunatnego.

W ramach działań uzupełniających kopalnie węgla brunatnego zobowiązane zostały do przekazywania do Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej w Poznaniu oraz do Państwowej Służby Hydrogeologicznej danych dotyczących odwodnienia kopalń.

Podsumowanie

W przygotowanym przez Krajowy Zarząd Gospodarki Wodnej projekcie planu gospodarowania wodami dla obszarów będących pod wpływem górnictwa węgla brunatnego uwzględnione zostało ustanowienie mniej restrykcyjnych celów środowiskowych zamiast przyzwolenia jedynie na czasowe przedłużenie terminu osiągnięcia dobrego stanu do 2021 lub 2027 r. Takie podejście należy uznać za korzystne z punktu widzenia przemysłu węgla brunatnego.

Systemy wodonośne znajdujące się pod wpływem odwadniania związanego z wydobyciem węgla brunatnego zwykle nie będą mogły osiągnąć dobrego stanu ekologicznego, chemicznego i ilościowego do 2021 lub 2027 roku. Dlatego też możliwość przedłużenia terminu uzyskania dobrego stanu wód byłaby w przypadku tego przemysłu niewystarczająca.

Jednocześnie należy zwrócić uwagę, aby w przyjętych odstępstwach zostały uwzględnione również te części wód, które w przyszłości mogą znaleźć się w obszarze wpływu kopalń odkrywkowych węgla brunatnego.

Jacek Szczepiński
PPWB

Materiały związane

• Dyrektywa 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października 2000 r. ustanawiająca ramy wspólnotowego działania w dziedzinie polityki wodnej. Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej z dnia 23 grudnia 2000 r.
• Komunikat Komisji Europejskiej w sprawie zrównoważonej gospodarki wodnej na terenie UE - Pierwszy etap wdrażania ramowej dyrektywy wodnej 2000/60/WE. KOM (2007) 128, Bruksela 23.03.2007.
• Projekt "Planu gospodarowania wodami dla obszaru dorzecza Odry", Krajowy Zarząd Gospodarki Wodnej, 2008.
• Dokumenty związane z "Planem gospodarowania wodami dla dorzecza Odry" - strona internetowa Krajowego Zarządu Gospodarki Wodnej - http://www.kzgw.gov.pl.